માથા-ગળાના ઓપરેશન પછી ખૂટતો ભાગ ફરી બનાવવો

શું થાય છે, સ્ટેપ બાય સ્ટેપ

1. 1
   ઓપરેશન પહેલાંનું આયોજન, જેના પર મોટા ભાગનું નક્કી થાય છે.

   કેટલું કાઢવું પડશે અને એટલે કેટલું ફરી બનાવવું પડશે એ સમજવા સ્કેન ફરીથી જોવામાં આવે છે. દાંતના ડૉક્ટર તમારા દાંત તપાસે છે, અને જે દાંત બચે એવા ન હોય તે ઓપરેશન પછી નહીં, પહેલાં જ કઢાવી લેવાય છે — કારણ કે નવી બનાવેલી ટિશ્યુમાં પછીથી દાંતની તકલીફ ઊભી થાય તો એ સંભાળવી ઘણી અઘરી પડે છે. બ્લડ ટેસ્ટ, છાતી અને હૃદયની તપાસ પરથી ખબર પડે છે કે લાંબા એનેસ્થેસિયા માટે તમારું શરીર તૈયાર છે કે નહીં. હાથમાંથી ટિશ્યુ લેવાનું વિચારાતું હોય તો કાંડા પર એક સાદી તપાસ કરીને જોવાય છે કે હાથને બીજી નસમાંથી પૂરતું લોહી મળે છે કે નહીં, કારણ કે એમાંની એક નસ ફ્લેપ સાથે જવાની છે. સ્પીચ અને સ્વોલોઇંગ થેરાપિસ્ટ તથા ડાયટિશિયનને તમે ઓપરેશન પછી નહીં, પહેલાં જ મળો છો. તમાકુ કે દારૂ લેતા હો તો અત્યારે બંધ કરવાથી ટિશ્યુ કેટલી સારી રીતે રુઝાય છે તેમાં સાચે જ ફરક પડે છે, અને એ છોડાવવામાં ટીમ મદદ કરે છે.

2. 2
   ટિશ્યુ ક્યાંથી લેવી એ નક્કી કરવામાં તમે પણ સામેલ.

   દરેક જગ્યાની પોતાની કિંમત છે, અને સંમતિ આપતાં પહેલાં એ જાણવાનો તમારો હક છે. કાંડા પાસેના હાથમાંથી પાતળી અને નરમ ચામડી મળે છે જે મોઢાની અંદર સારી રીતે ગોઠવાય છે, પણ હાથ પર જે જગ્યા ખાલી પડે તેને સાથળમાંથી લીધેલા પાતળા સ્કિન ગ્રાફ્ટથી ઢાંકવી પડે છે — એટલે હાથ પર નિશાન રહે છે, જે ટૂંકી બાંયમાં દેખાય. સાથળમાંથી જાડી ટિશ્યુ મળે છે અને નિશાન કપડાંની નીચે ઢંકાયેલું રહે છે. પગના નીચેના ભાગમાંથી જડબા માટેનું હાડકું મળે છે, અને પછી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સાથે ચાલવાની પ્રેક્ટિસ કરવાની થાય છે. તમારા ઓપરેશન માટે કઈ જગ્યાઓ ચાલે અને એમાંથી કઈ વધારે યોગ્ય છે એ સર્જન તમને કહેશે; હાથ કે પગ પછી કેવો દેખાશે અને શું કરી શકશે-શું નહીં, એ પૂછી લેજો.

3. 3
   ઓપરેશનની સવાર.

   તમને રાતના બાર પછી કંઈ ન ખાવાનું કહેવામાં આવશે, અને પાણીના ઘૂંટડા પણ કહેલા ટાઇમ સુધી જ. સવારે ફરી એક વાર સંમતિ લેવાય છે, અને રાત્રે મનમાં ઊઠેલા સવાલ પૂછવા માટે આ સારો ટાઇમ છે. ગળા પર અને જ્યાંથી ટિશ્યુ લેવાની છે તે હાથ કે પગ પર પેનથી નિશાન કરવામાં આવે છે. ઓપરેશન પછી માટે ICU કે હાઈ ડિપેન્ડન્સી યુનિટમાં બેડ પહેલેથી બુક કરી રખાય છે — એ આયોજનનો ભાગ છે, કંઈ બગડ્યાની નિશાની નથી. બહાર જે લોકો રાહ જોવાના હોય તેમને ક્યાં બેસવાનું છે એ કહી દેવું, અને એ પણ કહી દેવું કે લાંબા સમય સુધી કોઈ સમાચાર નહીં આવે — આ દિવસે ઘરના લોકોને સૌથી વધારે ડર એ ચૂપકીદીનો જ લાગે છે.

4. 4
   ઓપરેશન થિયેટરમાં: બે કામ સાથે સાથે.

   તમને એનેસ્થેસિયા આપ્યા પછી ટીમનો એક ભાગ કેન્સર કાઢવાનું કામ કરે છે — અને ઘણી વાર એ જ બાજુની ગળાની લસિકા ગ્રંથિઓ પણ કાઢે છે — જ્યારે બીજો ભાગ હાથ કે પગમાંથી ફ્લેપ તૈયાર કરે છે. બંને કામ સાથે ચાલે એટલે જ દિવસ જેટલો ટૂંકો થઈ શકે એટલો થાય છે. કેન્સરની સર્જરીમાં આ સૌથી લાંબાં ઓપરેશનમાંનું એક છે, અને કેટલા કલાક થશે એનો આંકડો કોઈ વેબસાઇટે આપવો ન જોઈએ — તમારા ઓપરેશન માટે કેટલો ટાઇમ ધારેલો છે એ આગલા દિવસે તમારા સર્જનને પૂછી લેજો, અને એ આંકડો બહાર રાહ જોનારને કહી દેજો.

5. 5
   નસો જોડવી.

   ફ્લેપ છૂટો પાડીને, ખસેડીને, ખાડામાં ગોઠવવામાં આવે છે. પછી તેની લોહી લાવતી અને લોહી લઈ જતી નસ — દરેક લગભગ દીવાસળીની ટોચ જેટલી પહોળી — ગળાની નસો સાથે નીચે, હાથના અંતરેથી માંડ દેખાય એવા દોરાથી સીવવામાં આવે છે. જોડાણ પૂરું થયા પછી ક્લેમ્પ છોડવામાં આવે ત્યારે ટિશ્યુમાં રંગ પાછો આવે છે અને કિનારીઓમાંથી થોડું લોહી ઝમે છે — થિયેટરમાં ઊભેલા દરેકને એ જ જોવું હોય છે. આ ભાગ શાંત અને ધીમો છે, અને આખો દિવસ એની આસપાસ જ ગોઠવાયેલો હોય છે.

6. 6
   ભાન આવે પછી, અને દર કલાકે કોઈ કેમ તપાસવા આવે છે.

   તમને ICU કે હાઈ ડિપેન્ડન્સી યુનિટમાં ભાન આવે છે. આટલા મોટા ઓપરેશન પછી મોઢું અને ગળું સૂજે છે, એટલે સોજો ઊતરે ત્યાં સુધી શ્વાસ સહેલો રહે તે માટે ગળાની આગળ નાનું કાણું પાડીને હંગામી શ્વાસની નળી મુકાય છે — એને ટ્રેકિયોસ્ટોમી કહે છે. જરૂર ન રહે એટલે એ કાઢી લેવાય છે; એ પહેલેથી નક્કી કરેલો સ્ટેપ છે, ઇમરજન્સી નથી. નાક વાટે પાતળી નળી પેટ સુધી જાય છે જેથી ખોરાક રુઝાતા મોઢામાંથી પસાર ન થાય. ગળામાં ડ્રેઇનની નળીઓ હોય છે અને જ્યાંથી ટિશ્યુ લીધી છે ત્યાં પાટો હોય છે. નર્સ દર કલાકે, રાત-દિવસ, ફ્લેપ તપાસવા આવે છે: રંગ કેવો છે, ગરમ છે કે નહીં, હળવેથી દબાવીને રંગ પાછો આવે છે કે નહીં, અને ક્યારેક નાનું પ્રોબ અડાડીને લોહી વહેવાનો અવાજ સાંભળે છે. દર કલાકે તમને જગાડવામાં આવે એ જાણી જોઈને છે. ફ્લેપને લોહી મળતું બંધ થતું હોય તો વહેલું પકડાય તો ઘણી વાર ફરી થિયેટરમાં લઈ જઈને એને બચાવી શકાય છે; મોડું પકડાય તો બચાવી શકાતું નથી.

7. 7
   વોર્ડમાં પહેલા દિવસો.

   પલંગનું માથાનું છેડું ઊંચું જ રાખવામાં આવે છે. ગળાની આસપાસ કંઈ પણ ચુસ્ત ન આવે — કોલર નહીં, દોરી નહીં, જોડાણ ઉપર ટેપ નહીં — અને જે બાજુ નસો જોડી છે તે બાજુ પડખું ફરીને સૂવાની ના પાડવામાં આવે છે. મોઢું બ્રશથી નહીં, નરમ સિરિન્જ વડે દવાવાળા પાણીથી દિવસમાં ઘણી વાર સાફ કરાય છે. તમને ધાર્યા કરતાં વહેલા પલંગમાંથી ઉઠાડીને ખુરશીમાં બેસાડવામાં આવે છે, કારણ કે એનાથી છાતી અને પગ બંનેને ફાયદો થાય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ જ્યાંથી ટિશ્યુ લીધી છે તે હાથ કે પગ પર અને ખભા પર કામ શરૂ કરે છે — ગળાના ઓપરેશન પછી ખભાને એમનો એમ છોડી દેવાય તો એ જકડાઈ જાય છે. ડ્રેઇનની નળીઓ સુકાતી જાય તેમ એક પછી એક કઢાતી જાય છે.

8. 8
   ખાવાનું, બોલવાનું, અને ઘરે જવાનું.

   તમને પીવા દેતાં પહેલાં સ્પીચ અને સ્વોલોઇંગ થેરાપિસ્ટ તમારું ગળવાનું તપાસે છે, પછી ઘૂંટડાથી શરૂ કરીને નરમ ખોરાક સુધી પહોંચાય છે, અને ફીડિંગ ટ્યુબ કોઈ નક્કી કરેલા દિવસે નહીં, સલામત લાગે ત્યારે કઢાય છે. બોલવાનું ગળવા કરતાં વધારે ટાઇમ માંગે છે અને કસરતથી મહિનાઓ સુધી સુધરતું રહે છે. ઘરે જતાં પહેલાં તમને અને તમારી સાથે રહેનારને ઘા, જ્યાંથી ટિશ્યુ લીધી છે તે જગ્યા અને મોઢું — ત્રણેની સંભાળ શીખવવામાં આવે છે, અને ફોલોઅપની તારીખ તથા ફોન નંબર આપવામાં આવે છે. દાખલ રહેવાનું સાતથી દસ દિવસ ધારીને ચાલજો. ફ્લેપ વિશે થોડી સીધી વાતો: એમાં સંવેદન નહીં હોય અને એ કાયમ બહેરી જ રહેશે, તેનો રંગ આજુબાજુની ચામડી સાથે બરાબર મળતો નહીં આવે, શરૂઆતમાં એ ફૂલેલી લાગશે અને મહિનાઓમાં બેસતી જશે, અને જે જગ્યાની ચામડી લીધી હોય ત્યાં વાળ ઊગતા હોય તો અહીં પણ વાળ ઊગશે.

સાઇડ ઇફેક્ટ, અને તેની સાથે મળતો સપોર્ટ

અહીં બે અલગ જગ્યાની અસરો હોય છે — એક ગળામાં અને એક જ્યાંથી ટિશ્યુ લીધી ત્યાં — અને બંનેની અગાઉથી ખબર હોવી જોઈએ. માથા અને ગળામાં: અઠવાડિયાં સુધી એવો સોજો કે ચહેરો પોતાનો ન લાગે, ગળા અને કાનની ચામડી બહેરી થઈ જવી — જે ઘણી વાર કાયમી હોય છે, લસિકા ગ્રંથિઓ કાઢી હોય તો ખભો જકડાવો કે ઢળી પડવો, અવાજ બદલાવો અને થાકેલો રહેવો, અને સોજો ઊતરે ત્યાં સુધી મોઢું ભરેલું ભરેલું લાગવું. સ્વાદ બદલાય છે, અને મોઢામાં થૂંક કેટલું બને છે એ પણ. શરૂઆતમાં ગળવામાં તકલીફ પડે છે, અને એ એની મેળે નહીં પણ કસરતથી સુધરે છે. ફ્લેપ પોતે ચામડીનો એવો ટુકડો છે જેમાં સંવેદન નથી, પરસેવો નથી અને રંગ મળતો આવતો નથી — અને જેને એ છે તેને જેટલો દેખાય છે, બીજાને એટલો દેખાતો નથી. લોકોની વચ્ચે બેસીને ખાવાની બીક પેશન્ટ સૌથી વધારે વ્યક્ત કરે છે, એટલે પહેલાં ઘરમાં પ્રેક્ટિસ કરી લેવી સારી. જ્યાંથી ટિશ્યુ લીધી છે ત્યાં: નિશાન, નબળાઈ અને જકડન, નિશાનની આસપાસ બહેરાશ; હાથમાંથી લીધું હોય તો સ્કિન ગ્રાફ્ટવાળી જગ્યા દેખાતી રહે છે; પગમાંથી લીધું હોય તો શરૂઆતમાં ચાલવામાં ડગમગાટ રહે છે અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની જરૂર પડે છે. આ ઓપરેશન પછી થોડો સમય નળી વાટે ખોરાક લેવો પડે એ સામાન્ય છે અને એનો અર્થ એવો નથી કે કંઈ બગડ્યું છે. એક-બે અઠવાડિયે મન ઉદાસ થઈ જવું એ પણ સામાન્ય છે — ત્યારે ઓપરેશનનો આઘાત ઊતરી ગયો હોય છે અને રિકવરી કેટલી લાંબી છે એ સમજાવા લાગ્યું હોય છે. કોઈને કહી દેજો. આ ઘણાને થાય છે, એ નબળાઈ નથી, અને એની મદદ મળે છે.

દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો