સર્વાઇકલ અને ગાયનેક કેન્સર
ગર્ભાશયના મુખ, ગર્ભાશય અને અંડાશયનાં કેન્સર — ત્રણ જુદા રોગ, પણ ત્રણેયની સંભાળ એક જ ટીમ રાખે છે, એટલે અહીં સાથે મૂક્યાં છે.
આ શું છે
આ પાનામાં ત્રણ કેન્સરની વાત છે. એ ત્રણેય એક જ રોગ છે એટલે નહીં, પણ ત્રણેયની ટ્રીટમેન્ટ એક જ ટીમ કરે છે એટલે અહીં સાથે મૂક્યાં છે. સર્વિક્સ એટલે ગર્ભાશયનો નીચેનો ભાગ — તેનું મુખ — જે યોનિની ટોચે ખૂલે છે. તેની ઉપર ગર્ભાશય છે, અને ગર્ભાશયનું કેન્સર લગભગ હંમેશાં તેની અંદરની બાજુના આવરણમાં જ શરૂ થાય છે, જેને એન્ડોમેટ્રિયમ કહે છે. બંને બાજુ પેઢુમાં ઊંડે અંડાશય આવેલાં છે. સર્વિક્સનું કેન્સર લગભગ હંમેશાં HPV નામના વાઇરસના લાંબા સમયના ઇન્ફેક્શન પછી થાય છે. આ વાઇરસ બહુ સામાન્ય છે અને શારીરિક સંબંધ વાટે ફેલાય છે; જેમને એ લાગે છે તેમાંના મોટા ભાગનાનું શરીર જાતે જ એને કાઢી નાખે છે અને એમને ખબર સુધ્ધાં પડતી નથી, જ્યારે થોડી બહેનોમાં એ વર્ષો સુધી રહી જાય છે અને સર્વિક્સના કોષોમાં ધીમે ધીમે ફેરફાર કરે છે. આ કેન્સર કઈ રીતે શરૂ થાય છે તેની આ હકીકત છે, એથી વધારે કંઈ નહીં — એ કોઈ બહેન વિશે કે તેના લગ્નજીવન વિશેનો ચુકાદો નથી, અને પતિ કે પત્નીએ કંઈ કર્યું હોવાનો પુરાવો પણ નથી. ગર્ભાશયનું કેન્સર એની જગ્યાએ શરીરના પોતાના હોર્મોન સાથે જોડાયેલું છે, અને મેનોપોઝ પછી લોહી પડવું એ જ મોટે ભાગે તેને ડૉક્ટર સુધી લાવે છે. અંડાશયના કેન્સરનું કોઈ એક સામાન્ય કારણ નથી; વધતી ઉંમર, અને ઘરમાં અંડાશય કે બ્રેસ્ટના કેન્સરનો ઇતિહાસ — આટલાં જોખમ જાણીતાં છે.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ. મેનોપોઝ પછી લોહી પડે એ એક અપવાદ છે: એક જ વાર પડ્યું હોય તોય એપોઇન્ટમેન્ટ લેવા માટે એટલું કારણ પૂરતું છે.
- બે માસિકની વચ્ચે લોહી પડવું, અથવા શારીરિક સંબંધ પછી લોહી પડવું
- મેનોપોઝ પછી ગમે એટલું થોડું પણ લોહી પડવું
- માસિક પહેલાં કરતાં ઘણું વધારે આવવું, અથવા ઘણા વધારે દિવસ ચાલવું
- નવું શરૂ થયેલું, વધારે પડતું, લોહીવાળું કે વાસ મારતું પાણી પડવું
- પેટના નીચેના ભાગમાં કે પેઢુમાં દુખાવો, અથવા શારીરિક સંબંધ વખતે દુખાવો
- પેટ ફૂલેલું જ રહેવું, અથવા થોડું ખાતાં જ પેટ ભરાઈ ગયું હોય એવું લાગવું
- ઇન્ફેક્શન ન નીકળે તોય પહેલાં કરતાં વારે વારે પેશાબ જવું
આમાંનાં મોટા ભાગનાં લક્ષણોનું કારણ બીજું જ નીકળે છે — ઇન્ફેક્શન, ફાઇબ્રોઇડની ગાંઠ, કે આ ઉંમરે હોર્મોનમાં થતા સામાન્ય ફેરફાર. ખાસ કરીને પેટ ફૂલવું અને પેઢુમાં અસ્વસ્થતા — એ લક્ષણો ચોખ્ખાં હોતાં નથી, અને લગભગ હંમેશાં તેમનું કારણ કેન્સર સિવાયનું જ હોય છે. ખાતરી કરવા માટે એક એપોઇન્ટમેન્ટ પૂરતી છે.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- ડૉક્ટર જાતે તપાસે.
ડૉક્ટર પહેલાં તમારા માસિક વિશે અને લોહી પડવા વિશે પૂછે છે, પછી પેટ અને પેઢુ તપાસે છે. ગર્ભાશયનું મુખ જોવા માટે સ્પેક્યુલમ વાપરવું પડે છે — એ નાનું સાધન છે, જે થોડી સેકન્ડ માટે યોનિની દીવાલો સહેજ પહોળી રાખે છે — અને પછી ગ્લવ્ઝ પહેરીને હાથથી અંદરની તપાસ થાય છે. તેમાં દુખાવો નહીં, થોડી અગવડ થાય છે, અને થોડી મિનિટોમાં પતી જાય છે. તમે તમારા પતિ, મા, દીકરી, બહેન કે બહેનપણીને રૂમમાં તમારી સાથે રાખી શકો છો, અને તપાસ વખતે સ્ટાફની કોઈ બહેન હાજર રહે એવું પણ માગી શકો છો. આ બેમાંથી કંઈ પણ તમે ગમે ત્યારે માગી શકો — બારણે, રૂમમાં, કે તપાસ શરૂ થઈ ગયા પછી પણ — અને તપાસ અટકાવવાનું પણ કહી શકો છો.
- Pap સ્મીયર અને HPV ટેસ્ટ.
Pap સ્મીયરમાં ગર્ભાશયના મુખની સપાટી પરથી નાના બ્રશ વડે થોડા કોષ લેવામાં આવે છે, અને એ કોષોમાં કંઈ ફેરફાર છે કે નહીં તે માઇક્રોસ્કોપ નીચે જોવાય છે. HPV ટેસ્ટમાં એવા જ સેમ્પલમાં વાઇરસ પોતે છે કે નહીં તે તપાસાય છે. આમાંનો એકેય સીધો કેન્સરનો ટેસ્ટ નથી: બંને એ ઇન્ફેક્શન અને એ કોષોના ફેરફાર શોધે છે જે કેન્સર થાય તેનાં ઘણાં વર્ષ પહેલાં આવે છે, અને એ તબક્કે તેમના પર નજર રાખી શકાય કે ટ્રીટમેન્ટ પણ કરી શકાય. તમારે આ ટેસ્ટ કરાવવા કે નહીં, અને કેટલા સમયે કરાવવા, એ તમારા પોતાના ડૉક્ટર નક્કી કરે છે — તે તમારી ઉંમર, તમારો ઇતિહાસ અને પહેલાંના રિપોર્ટ પર આધાર રાખે છે. ક્યાંક વાંચેલો ગાળો પકડી રાખવાને બદલે એપોઇન્ટમેન્ટમાં આ પૂછી લેવું.
- કોલ્પોસ્કોપી અને બાયોપ્સી.
સ્મીયરમાં ફેરફાર દેખાય તો કોલ્પોસ્કોપ વડે ગર્ભાશયનું મુખ મોટું કરીને જોવામાં આવે છે — એ સાધન શરીરની બહાર જ રહે છે — અને ટિશ્યુનો નાનો ટુકડો લેવાય છે. શંકા ગર્ભાશય પર હોય તો તેની અંદરના આવરણમાંથી સેમ્પલ લેવાય છે, ક્યાં તો ક્લિનિકમાં જ, ક્યાં તો ટૂંકા એનેસ્થેસિયા હેઠળ. બંને રીતે, જવાબ બાયોપ્સી જ આપે છે. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ.
- સોનોગ્રાફી.
પેઢુની સોનોગ્રાફી બતાવે છે કે ગર્ભાશયનું અંદરનું આવરણ કેટલું જાડું છે અને અંડાશય કેવડાં અને કેવાં છે. એ ઘણી વાર પેટ પરથી નહીં, પણ યોનિ વાટે પાતળા પ્રોબથી કરવામાં આવે છે, કારણ કે ત્યાંથી એ વધુ નજીક છે અને વધારે સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેમાં રેડિયેશન પણ નહીં અને સોય પણ નહીં. અંડાશય માટે સામાન્ય રીતે પહેલો ટેસ્ટ આ જ હોય છે.
- બાયોપ્સી પોઝિટિવ આવે તો સ્કેન.
CT, MRI કે PET સ્કેન બતાવે છે કે તે કેટલું છે અને ક્યાંય ફેલાયું છે કે નહીં. તેના પરથી સ્ટેજ નક્કી થાય છે, અને સ્ટેજ પરથી ટ્રીટમેન્ટ. અંડાશયના કેસમાં ઘણી વાર CA-125 નામનો બ્લડ ટેસ્ટ પણ ઉમેરાય છે — જોકે એ કેન્સર સિવાયનાં કારણોસર પણ વધે છે, એટલે એને એકલો વાંચીને ક્યારેય નિર્ણય લેવાતો નથી.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- ઓપરેશન.
- કેટલું કાઢવું પડશે એ કયા અંગમાં કેન્સર છે અને ક્યાં સુધી પહોંચ્યું છે તેના પર આધાર રાખે છે. સર્વિક્સના નાના કેન્સરમાં ક્યારેક ગર્ભાશયના મુખનો શંકુ આકારનો ટુકડો કાઢી લેવાથી કામ પતી જાય છે. વધારે વખત ગર્ભાશય તેના મુખ સાથે કાઢવું પડે છે — હિસ્ટરેક્ટમી — ક્યારેક નળીઓ અને અંડાશય સાથે, અને ઘણી વાર પેઢુની લસિકા ગ્રંથિઓ પણ. અંડાશયના કેન્સરમાં ઓપરેશન સામાન્ય રીતે મોટું હોય છે, અને તેનો હેતુ દેખાય એટલો બધો રોગ કાઢી નાખવાનો હોય છે. તમારાં અંડાશય રહેવા દઈ શકાય કે નહીં એ ગર્ભાશય રહેવા દઈ શકાય કે નહીં તેનાથી અલગ સવાલ છે, અને એ ઓપરેશન નક્કી થયા પછી નહીં, પહેલાં પૂછી લેવા જેવો છે.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- સર્વિક્સના કેન્સરમાં કીમોથેરાપી સાથે અપાતું રેડિયેશન ઘણી વાર ઓપરેશન પછીની વધારાની ટ્રીટમેન્ટ નહીં, પણ મુખ્ય ટ્રીટમેન્ટ જ હોય છે — ઘણા સ્ટેજમાં ઓપરેશન અને રેડિયેશન એક પછી એક કરવાની વસ્તુ નથી, બેમાંથી એક પસંદ કરવાની વસ્તુ છે, અને એ પસંદગી ટ્યુમર બોર્ડ કરે છે. સર્વિક્સ પરનું રેડિયેશન સામાન્ય રીતે બે ભાગમાં અપાય છે: શરીરની બહારથી અપાતો કોર્સ, Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે, અને ગર્ભાશયના મુખની બિલકુલ પાસે અંદરથી સોર્સ મૂકીને અપાતી ટૂંકી ટ્રીટમેન્ટ.. ગર્ભાશયના કેન્સરમાં રેડિયેશન મોટે ભાગે ઓપરેશન પછી અપાય છે, જ્યાં પેથોલોજીનો રિપોર્ટ એવું સૂચવે ત્યાં.
- કીમોથેરાપી.
- અંડાશયના કેન્સરમાં કીમોથેરાપી વધારાની ટ્રીટમેન્ટ નથી, ટ્રીટમેન્ટનો મુખ્ય ભાગ છે — અમુક કેસમાં ઓપરેશન પહેલાં અને અમુકમાં ઓપરેશન પછી અપાય છે. સર્વિક્સના કેન્સરમાં એ મોટે ભાગે રેડિયેશન વધુ સારી રીતે કામ કરે તે માટે તેની સાથે અપાય છે. ગર્ભાશયના કેન્સરમાં અમુક સ્ટેજ અને અમુક પ્રકારમાં વપરાય છે, અને એ પેથોલોજી શું બતાવે છે તેના પરથી નક્કી થાય છે.
- હોર્મોન અને ટાર્ગેટેડ ટ્રીટમેન્ટ.
- ગર્ભાશયનાં અમુક કેન્સર હોર્મોનની ગોળીથી કાબૂમાં આવે છે, અને અંડાશયનાં અમુક કેન્સરમાં કીમોથેરાપી પછી ટાર્ગેટેડ દવાઓ અપાય છે. આ બંને ગાંઠની ટિશ્યુ પર કરેલા ટેસ્ટ પરથી નક્કી થાય છે, ખાલી કયું અંગ છે તેના પરથી નહીં.
તમારા માટે કયું કોમ્બિનેશન રહેશે તે કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે. ખાસ કરીને સર્વિક્સના કેન્સરમાં — ઓપરેશન કરવું કે કીમોથેરાપી સાથે રેડિયેશન આપવું — આ સવાલનો જવાબ બોર્ડ સૌથી પહેલાં આપે છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો, અને શરૂઆત એ સવાલોથી જ કરીએ જે લોકો મોટે ભાગે મોઢે પૂછતા નથી. ગર્ભાશય કાઢી નાખવામાં આવે તો એ દિવસથી માસિક બંધ થઈ જાય છે અને ગર્ભ રહી શકતો નથી. તમારી ઉંમર નાની હોય, અથવા આગળ જતાં બાળક જોઈતું હોય, તો એ વાત ટ્રીટમેન્ટ નક્કી થયા પછી નહીં, પહેલાં કહી દેવી — એનાથી શું થઈ શકે એ હંમેશાં બદલાતું નથી, પણ શું વિચારી શકાય એ જરૂર બદલાય છે, અને એ ચર્ચા ત્યાં સુધી જ થઈ શકે જ્યાં સુધી નિર્ણય લેવાનો બાકી હોય. અંડાશય કાઢવાં પડે, અથવા રેડિયેશન જે ભાગ પર આપવાનું હોય તેમાં અંડાશય આવતાં હોય, તો થોડા વખતમાં મેનોપોઝ આવી જાય છે — અને એ ધીમે ધીમે નહીં, એકસાથે આવે છે: ગરમીના ઝબકારા, ઊંઘ બગડવી, સૂકાશ અને સ્વભાવમાં ફેરફાર સામાન્ય છે, તેની દવા છે, અને એ પૂછવા જેવું છે — કારણ કે ઘણી બહેનો માની લે છે કે આટલું તો સહન કરી જ લેવાનું હોય. પેઢુ પરના રેડિયેશનથી મૂત્રાશય અને આંતરડાં પર અસર થાય છે — વારે વારે પેશાબ જવું, ઝાડા થવા અને બળતરા થવી કોર્સ દરમિયાન સામાન્ય છે, અને કોર્સ પૂરો થયા પછીનાં અઠવાડિયાંમાં એ શમી જાય છે. ટ્રીટમેન્ટ પછીના શારીરિક સંબંધ વિશે પૂછવું એ સાવ સામાન્ય વાત છે અને એ બીજા કોઈ પણ સવાલ જેવો જ મેડિકલ સવાલ છે: પેઢુના રેડિયેશન પછી યોનિમાં સૂકાશ આવી શકે છે કે એ સાંકડી થઈ શકે છે, તેના માટે સહેલા ઉપાય છે, અને કોઈ બહેનને પૂછવું વધારે ફાવે એમ હોય તો કહી દેવું — એની ગોઠવણ થઈ શકે છે. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
HPV તો શારીરિક સંબંધથી ફેલાય છે. એટલે મારા પતિએ કંઈ કર્યું હશે?
ટ્રીટમેન્ટ પછી માસિક આવશે?
આ પછી મને બાળક થઈ શકે?
મારું ગર્ભાશય કાઢી નાખ્યું છે. એટલે હવે કેન્સર મટી ગયું?
તપાસ વખતે મારે કોઈને સાથે લઈ જવું પડે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026