પેટ અને આંતરડાંનું કેન્સર
પાચનતંત્રનાં કેન્સર — અન્નનળી, હોજરી, લિવર, પેન્ક્રિયાસ, પિત્તાશય અને આંતરડાં. આખા પાચનતંત્રની ટ્રીટમેન્ટ એક જ ટીમ કરે છે, પણ તેનો દરેક ભાગ જુદી રીતે વર્તે છે.
આ શું છે
પેટ અને આંતરડાંનું કેન્સર એ એક રોગ નથી. પાચનતંત્રમાં ક્યાંય પણ શરૂ થતાં કેન્સરને આ નામ અપાય છે: અન્નનળી (ખોરાકની નળી), હોજરી, લિવર, પેન્ક્રિયાસ, પિત્તાશય, નાનું આંતરડું, અને મોટું આંતરડું તથા રેક્ટમ (મળાશય). આ બધાં એક જ પાના પર છે કારણ કે આખા પાચનતંત્રનાં ઓપરેશન એક જ સર્જિકલ ટીમ કરે છે, અને ત્યાં સુધી પહોંચતી તપાસો પણ સરખી છે. પણ એ બધાં એક જ રોગ નથી. અન્નનળીનું કેન્સર અને રેક્ટમનું કેન્સર એક જ નળીમાં આવે છે, છતાં તેમની તકલીફો જુદી હોય છે, ટ્રીટમેન્ટનો ક્રમ જુદો હોય છે, અને એક વિશે ડૉક્ટર જે કહે તે બીજા માટે ઘણી વાર સાચું હોતું નથી. નીચે લખેલું છે તે આ બધાંમાં જે સરખું છે તે છે; તમારો પોતાનો પ્લાન તો જે એક અંગ સંડોવાયેલું છે તેના પર જ બનશે.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ:
- ગળવામાં તકલીફ, અથવા કોળિયો ઊતરતાં અટકવો
- અપચો, અથવા ખાધા પછી પેટમાં દુખાવો, જે મટતો નથી
- ઝાડો જવાની ટેવમાં ફેરફાર — પાતળો, કડક, કે રોજ કરતાં વધારે વાર
- ઝાડામાં લોહી, અથવા ઝાડો કાળો આવવો
- કારણ વગર વજન ઘટવું
- આંખ કે ચામડી પીળી પડવી
- વારંવાર ઊલટી થવી
- ખાવાનું શરૂ કરતાં જ પેટ ભરાઈ ગયું હોય એવું લાગવું
આમાંનું મોટા ભાગનું અલ્સર, ઇન્ફેક્શન, હરસ કે પાચનતંત્રની બીજી કોઈ સામાન્ય તકલીફ નીકળે છે. ખાતરી કરવા માટે એક એપોઇન્ટમેન્ટ પૂરતી છે.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- એન્ડોસ્કોપી — કેમેરાથી અંદર જોવું.
મોઢા વાટે પાતળો, વળી શકે એવો કેમેરો નાખીને અન્નનળી, હોજરી અને નાના આંતરડાનો પહેલો ભાગ જોવામાં આવે છે. પહેલાં ગળામાં બહેરાશનો સ્પ્રે મારવામાં આવે છે, અને તકલીફ ન પડે તે માટે હળવું ઘેન (સિડેશન) પણ આપી શકાય છે. થોડી મિનિટોનું કામ છે અને રાત રોકાવું પડતું નથી.
- નીચેના આંતરડા માટે કોલોનોસ્કોપી.
એવો જ કેમેરો, પણ પાછળના રસ્તેથી નાખીને મોટું આંતરડું અને રેક્ટમ જોવામાં આવે છે. તપાસ પહેલાં આંતરડું ખાલી હોવું જરૂરી છે, એટલે આગલા દિવસે ઘરે લેવાની દવા આપવામાં આવે છે — હેરાનગતિ એ ભાગની હોય છે, તપાસની નહીં. કોઈ તકલીફ ન હોય ત્યારે કોલોનોસ્કોપી ક્યારે કરાવવી એ તમારા પોતાના ડૉક્ટરનો નિર્ણય છે, જેમને તમારો અને તમારા ઘરનો ઇતિહાસ ખબર છે.
- એ જ તપાસમાં લેવાતી બાયોપ્સી.
કંઈ દેખાય તો એ જ કેમેરા વાટે ત્યાં ને ત્યાં જ ટિશ્યુનો નાનો ટુકડો લઈ લેવાય છે. તેમાં દુખાવો થતો નથી, અને તેના માટે બીજી અલગ એપોઇન્ટમેન્ટ લેવી પડતી નથી. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ.
- સ્કેન અને બ્લડ ટેસ્ટ.
પેટ અને છાતીનું CT બતાવે છે કે ગાંઠ કેટલી મોટી છે અને ક્યાંય ફેલાઈ છે કે નહીં; સ્ટેજ આના પરથી નક્કી થાય છે. લિવર અને પિત્તાશય માટે પહેલી તપાસ ઘણી વાર સોનોગ્રાફી હોય છે. રેક્ટમ અને લિવરનાં કેન્સરમાં MRI વપરાય છે, કારણ કે ત્યાંની નરમ ટિશ્યુ એ CT કરતાં વધુ સ્પષ્ટ બતાવે છે. બીજા સ્કેન પછી પણ સવાલ બાકી રહે ત્યાં PET કરવામાં આવે છે. સાથે બ્લડ ટેસ્ટ પણ થાય છે, જેમાં લિવર ફંક્શન ટેસ્ટનો સમાવેશ થાય છે.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- ઓપરેશન.
- પાચનતંત્રનો જે ભાગ સંડોવાયેલો છે તે અને તેની આજુબાજુની લસિકા ગ્રંથિઓ કાઢી નાખવામાં આવે છે, અને પછી બંને છેડા સાંધી દેવામાં આવે છે. ઓપરેશન કેટલું મોટું થશે તે કયું અંગ છે તેના પર આધાર રાખે છે.
- દૂરબીનથી (લેપ્રોસ્કોપિક) ઓપરેશન, જ્યાં કેસમાં બંધબેસતું હોય.
- એક લાંબા ચીરાને બદલે નાનાં નાનાં કાણાં પાડીને, કેમેરાની મદદથી ઓપરેશન કરવામાં આવે છે. મિનિમલ એક્સેસ અને લેપ્રોસ્કોપિક કેન્સર સર્જરી એ અમારી ટીમના એક લીડ સર્જનનું જાહેર કરેલું કાર્યક્ષેત્ર છે, એટલે જ્યાં કેસમાં એ બંધબેસતું હોય ત્યાં અહીં એ થાય છે. તમારા કેસમાં એ બંધબેસશે કે નહીં તે કયું અંગ છે, ગાંઠ ક્યાં છે, કેટલી ફેલાયેલી છે અને પેટનાં પહેલાં કોઈ ઓપરેશન થયાં છે કે નહીં — તેના પરથી નક્કી થાય છે. એ નિર્ણય ઓપરેશનના દિવસ પહેલાં જ, તમારી સાથે વાત કરીને લેવાય છે.
- કીમોથેરાપી.
- ક્યારેક ઓપરેશન પહેલાં, ક્યારેક પછી, અને ક્યારેક બંને વખતે. ઓપરેશન પહેલાં આપવાનો હેતુ ગાંઠ નાની કરવાનો અને ઓપરેશન વધુ સાફ થાય તેનો હોય છે; ઓપરેશન પછી આપવાનો હેતુ કાઢી નાખેલા ભાગની બહાર જે કોષ ગયા હોઈ શકે તેની ટ્રીટમેન્ટનો હોય છે. ક્રમ કયો રહેશે તે કયું અંગ છે અને કયું સ્ટેજ છે તેના પરથી નક્કી થાય છે, અને એ ટ્રીટમેન્ટ શરૂ થાય તે પહેલાં જ નક્કી થઈ જાય છે, વચ્ચે ચાલુ ટ્રીટમેન્ટે નહીં.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- મુખ્યત્વે રેક્ટમ અને અન્નનળીનાં કેન્સરમાં વપરાય છે, અને ત્યાં એ ઘણી વાર ઓપરેશન પહેલાં કીમોથેરાપીની સાથે અપાય છે. Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે, આજુબાજુની સારી ટિશ્યુને બચાવીને.
- અમુક ઓપરેશનમાં સ્ટોમા.
- સ્ટોમા એટલે પેટ પર પાડેલું કાણું, જેમાંથી આંતરડું ચામડી પર લગાડેલી થેલીમાં ખાલી થાય છે. આંતરડામાં કરેલા સાંધાને રુઝાવા માટે સમય જોઈતો હોય, અથવા રેક્ટમ પોતે કાઢવું પડ્યું હોય, ત્યારે તેની જરૂર પડે છે. ઘણી વાર એ થોડા સમય પૂરતો જ હોય છે — સાંધો થોડાં અઠવાડિયાં કે મહિનાઓમાં રુઝાઈ જાય પછી બીજા નાના ઓપરેશનમાં એ બંધ કરી દેવાય છે. ક્યારેક એ કાયમી હોય છે. બંને સ્થિતિમાં તેની વાત ઓપરેશન પછી નહીં, પહેલાં જ તમારી સાથે કરવામાં આવે છે, અને ઘરે જતાં પહેલાં તેની સંભાળ કેવી રીતે લેવી એ શીખવવામાં આવે છે.
તમારા માટે આમાંનું શું અને કયા ક્રમમાં થશે તે કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો: આમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખાવા-પીવા પર આપવું પડે છે. ત્રણ મોટા ભાણાં કરતાં થોડું થોડું અને વારંવાર ખાવાનું મોટા ભાગનાને વધુ ફાવે છે, અને ખોરાક નરમ તથા સહેલાઈથી ઊતરે એવો રાખવો સારો. ગળવામાં તકલીફ પડતી હોય તો ચૂપચાપ ઓછું ખાવા કરતાં નરમ ખોરાક અને પોષણવાળાં પ્રવાહી લેવાં — અને ડૉક્ટરને વહેલા કહી દેવું, કારણ કે તેમાં મદદ કરી શકાય એવા રસ્તા છે, અને વજન ઝડપથી ઘટે તો ટ્રીટમેન્ટનું બાકીનું બધું અઘરું થઈ જાય છે. એટલા માટે જ દરેક વિઝિટે તમારું વજન જોવામાં આવે છે. રેક્ટમના ઓપરેશન પછી થોડા વખત સુધી આંતરડું જુદી રીતે વર્તે છે: વારંવાર જવું પડે, રોકી ન શકાય એવું લાગે, કે થોડી થોડી વારે જવું પડે — શરૂઆતના મહિનાઓમાં આ સામાન્ય છે, અને આંતરડું ટેવાતું જાય તેમ મોટા ભાગના લોકોમાં એ બેસી જાય છે. કીમોથેરાપી દરમિયાન થાક લાગવો સામાન્ય છે, અને એ કંઈ બગડ્યાની નિશાની નથી. સ્ટોમા હોય તો તેને કેવી રીતે સંભાળવો — થેલી, આજુબાજુની ચામડી, અને કંઈ બરાબર ન લાગે તો શું કરવું — એ બધું ઘરે જતાં પહેલાં જ શીખવવામાં આવે છે, પછી તમારે જાતે ગોઠવી લેવાનું રહેતું નથી. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
મારે સ્ટોમા લગાવવો પડશે? અને એ કાયમનો હોય?
મેં CT સ્કેન તો કરાવી લીધું છે. તો પછી કેમેરાની તપાસ કેમ કરાવવી પડે?
આ ઓપરેશન દૂરબીનથી (લેપ્રોસ્કોપિક) થઈ શકે?
ઓપરેશન પછી હું પહેલાંની જેમ ખાઈ શકીશ?
શું બધાને કીમોથેરાપી લેવી પડે છે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026