ફેફસાંનું કેન્સર
ખાંસી મટતી નથી — મોટા ભાગના લોકો આ જ કારણે પહેલી વાર ડૉક્ટર પાસે આવે છે, અને મોટા ભાગે એ કેન્સર નીકળતું નથી.
આ શું છે
ફેફસાંનું કેન્સર હવા લઈ જતી નળીઓમાં, અથવા તેની આજુબાજુની ફેફસાંની ટિશ્યુમાં શરૂ થાય છે. તેનાં બે જૂથ છે અને તમે બંને નામ સાંભળશો: નોન-સ્મોલ સેલ ફેફસાંનું કેન્સર, જે મોટા ભાગના કેસમાં હોય છે, અને સ્મોલ સેલ ફેફસાંનું કેન્સર, જે ઓછું જોવા મળે છે, ઝડપથી વધે છે, અને જેની ટ્રીટમેન્ટ સામાન્ય રીતે ઓપરેશનને બદલે દવા અને રેડિયેશનથી થાય છે. આ વિસ્તારમાં તેનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે કોઈ પણ સ્વરૂપે તમાકુ પીવી — સિગારેટ કે બીડી — અને જિંદગીમાં ક્યારેય તમાકુ ન પીધી હોય એવા લોકોને પણ ફેફસાંનું કેન્સર થાય છે. લાંબા સમય સુધી ધુમાડો, ધૂળ કે કેમિકલની વરાળમાં રહેવું — કામની જગ્યાએ હોય કે ઘરના ચૂલાનું હોય — એ પણ જોખમ વધારે છે. કેન્સર કઈ રીતે થયું તેનાથી અહીં તમને કઈ ટ્રીટમેન્ટ મળશે તેમાં કશો ફરક પડતો નથી.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ:
- ખાંસી જે બે અઠવાડિયાંમાં મટતી નથી
- વર્ષોથી ચાલતી ખાંસીમાં ફેરફાર — વધી જવી, અવાજ બદલાઈ જવો, કે તેની સાથે દુખાવો થવો
- ગળફામાં લોહી આવવું
- પહેલાં જે કામમાં તકલીફ નહોતી પડતી તેમાં હવે શ્વાસ ચડવો
- છાતીમાં કે ખભામાં વારંવાર થતો દુખાવો
- અવાજ બેસી જવો અને પાછો ન આવવો
- છાતીમાં વારંવાર ઇન્ફેક્શન થવું
- કોશિશ કર્યા વગર વજન ઘટવું, અથવા ભૂખ મરી જવી
આમાંનું મોટા ભાગનું ઇન્ફેક્શન કે ફેફસાંની બીજી કોઈ તકલીફ નીકળે છે. આ વિસ્તારમાં ન મટતી ખાંસીનું કારણ કેન્સર કરતાં ટીબી અને જૂનો બ્રોન્કાઇટિસ ઘણી વધારે વાર હોય છે. ખાતરી કરવા માટે એક એપોઇન્ટમેન્ટ પૂરતી છે.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- છાતીનો X-ray.
આ પહેલી તપાસ છે, અને સામાન્ય રીતે એ જ દિવસે થઈ જાય છે. ઝડપી અને સસ્તી, અને આગળ કંઈ કરવાની જરૂર છે કે નહીં એ તેનાથી ખબર પડે છે. X-ray સામાન્ય દેખાય તેટલાથી સવાલ પૂરો થતો નથી — એટલે તેની પાછળ ઘણી વાર CT કરવામાં આવે છે.
- છાતીનો CT સ્કેન.
તેમાં ગાંઠ કેટલી મોટી છે, બરાબર ક્યાં છે, અને છાતીની વચ્ચેની લસિકા ગ્રંથિઓમાં ફેલાયેલી લાગે છે કે નહીં એ દેખાય છે. સર્જન અને રેડિયેશનના ડૉક્ટરને પ્લાનિંગ માટે જે જોઈએ છે તેમાંનું ઘણું બધું આ એક જ સ્કેનમાંથી મળે છે.
- બાયોપ્સી.
ટિશ્યુનો ટુકડો માઇક્રોસ્કોપ નીચે જોયા વગર તેને કેન્સર કહેવાતું નથી. એ ટુકડો કઈ રીતે લેવો તે ગાંઠ ક્યાં છે તેના પર આધાર રાખે છે: મોટી શ્વાસનળીઓમાં હોય તો શ્વાસનળી વાટે પાતળો કેમેરો ઉતારીને — બ્રોન્કોસ્કોપી — અને ફેફસાંની બહારની ધાર પાસે હોય તો CT જોતાં જોતાં છાતીની દીવાલમાંથી પાતળી સોય નાખીને. છાતીની વચ્ચેની લસિકા ગ્રંથિઓમાંથી પણ નમૂનો લેવાનો થાય, તો એ પણ એ જ રસ્તે અલ્ટ્રાસાઉન્ડવાળા સ્કોપથી લેવાય છે — તેને EBUS કહે છે, એ શબ્દ તમે સાંભળી શકો છો. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ.
- ટિશ્યુની તપાસ.
એ જ ટિશ્યુના ટુકડામાં ગાંઠના અમુક ચોક્કસ ફેરફાર શોધવામાં આવે છે — EGFR અને ALK એ બે નામ તમે સૌથી વધુ સાંભળશો — કારણ કે એમાંનો કોઈ ફેરફાર મળે તો ટ્રીટમેન્ટના વિકલ્પમાં ગોળી પણ ઉમેરાય છે. આ તપાસ લેબોરેટરીમાં થાય છે, અને તમારો નમૂનો ક્યાં મોકલાય છે અને રિપોર્ટમાં કેટલો ટાઇમ લાગશે એ તમારા ડૉક્ટર તમને કહેશે.
- PET/CT, અને ક્યારેક મગજનો સ્કેન.
PET/CT એક જ વારમાં આખા શરીરને જુએ છે અને છાતીની બહાર ક્યાંય ફેલાયું છે કે નહીં એ બતાવે છે. અમુક કેસમાં મગજનો CT કે MRI પણ ઉમેરવામાં આવે છે, કારણ કે મગજમાં ફેલાયું હોય તોય શરૂઆતમાં તેની કોઈ તકલીફ ન દેખાય એવું બને છે.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- ઓપરેશન.
- ફેફસાંનો જે ભાગમાં કેન્સર છે તે કાઢી નાખવો — એક સેગમેન્ટ, એક લોબ, અથવા અમુક કેસમાં એ બાજુનું આખું ફેફસું — સાથે આજુબાજુની લસિકા ગ્રંથિઓ પણ. કેન્સર એક જ જગ્યાએ સીમિત હોય, અને ઓપરેશન પછી જે ફેફસું બાકી રહે એ કામ ચલાવી શકે એમ હોય, ત્યારે આ વિકલ્પ બને છે. બીજા સવાલનો જવાબ મેળવવા માટે જ ઓપરેશન નક્કી કરતાં પહેલાં તમને મશીનમાં ફૂંક મારવાનું કહેવામાં આવે છે: આ લંગ ફંક્શન ટેસ્ટ માપે છે કે તમે કેટલી હવા ખેંચી-કાઢી શકો છો અને તમારાં ફેફસાં લોહીમાં કેટલો ઓક્સિજન પહોંચાડે છે.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે, ગાંઠ પર બરાબર જગ્યાએ, અને આજુબાજુના સારા ફેફસાંને બને તેટલું બચાવીને. જેમનાં ફેફસાં કે શરીરની સ્થિતિ ઓપરેશન સહન કરી શકે એમ ન હોય, તેમના માટે રેડિયેશન ઓપરેશનની સાથેની નહીં, પણ મુખ્ય ટ્રીટમેન્ટ બની શકે છે. અમુક કેસમાં ઓપરેશન પછી પણ અપાય છે, અને દુખાવો કે લોહી પડવું બેસાડવા માટે એકલું પણ વપરાય છે.
- કીમોથેરાપી.
- સાઇકલના કોર્સ તરીકે અપાય છે, વચ્ચે આરામનો ગાળો રાખીને. ઓપરેશન પહેલાં ગાંઠ નાની કરવા, ઓપરેશન પછી, અથવા રેડિયેશનની સાથે — ત્રણેય રીતે વપરાય છે. સ્મોલ સેલ ફેફસાંના કેન્સરમાં સામાન્ય રીતે ઓપરેશનને બદલે કીમોથેરાપી અને રેડિયેશન એ જ મુખ્ય ટ્રીટમેન્ટ હોય છે.
- ટાર્ગેટેડ ગોળીઓ.
- ટિશ્યુની તપાસમાં EGFR કે ALK જેવો ફેરફાર મળે, તો એ ચોક્કસ ફેરફાર પર કામ કરતી ગોળીઓ છે. એ ઘરે લેવાની હોય છે, એ કીમોથેરાપી નથી, અને તેની આડઅસર જુદી હોય છે. તપાસમાં એ ફેરફાર મળે તો જ આ વિકલ્પ બને છે — ટ્રીટમેન્ટ નક્કી કરતાં પહેલાં ટિશ્યુ તપાસવાનું કારણ આ જ છે.
- ઇમ્યુનોથેરાપી.
- આ દવાઓ ગાંઠ પર સીધું નહીં, પણ તમારા શરીરની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ મારફતે કામ કરે છે. તમારા કેસમાં એ બંધ બેસે છે કે નહીં તે એ જ ટિશ્યુ પરની બીજી એક તપાસ અને ગાંઠના ગુણધર્મ જોઈને નક્કી થાય છે.
તમારા માટે કયું કોમ્બિનેશન રહેશે તે કેન્સરનો પ્રકાર — સ્મોલ સેલ કે નોન-સ્મોલ સેલ — સ્ટેજ, અને તમારાં ફેફસાં તથા બાકીના શરીરની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. એ કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો: સૌથી વધુ તકલીફ સામાન્ય રીતે શ્વાસ ચડવાની પડે છે, અને લોકો ધારે છે તેના કરતાં તેમાં ઘણું બધું થઈ શકે છે — ટટ્ટાર બેસીને સહેજ આગળ ઝૂકવું, મોઢા સામે પંખો કે ખુલ્લી બારી, કામ ઉતાવળે કરવાને બદલે થોભી-થોભીને કરવું, અને એટલાથી ન ચાલે ત્યાં દવા. તકલીફ વધે ત્યારે આવતી એપોઇન્ટમેન્ટની રાહ જોયા વગર કહી દેવું. ટ્રીટમેન્ટના કોર્સ દરમિયાન થાક ધીમે ધીમે વધતો જાય છે, અને એ સહન કરીને ચલાવી લેવાની વસ્તુ નથી. ભૂખ ઘણી વાર મરી જાય છે અને સાથે વજન પણ ઘટે છે, એટલે દરેક વિઝિટમાં તમારું વજન જોવામાં આવે છે; ત્રણ મોટા જમણ કરતાં થોડું થોડું વારંવાર ખાવું સહેલું પડે છે, અને વજન ઝડપથી ઘટે તો બાકીનું બધું અઘરું થઈ જાય છે. છાતીના ઓપરેશન પછી તમને શ્વાસની કસરત શીખવવામાં આવે છે અને દિવસ દરમિયાન વારંવાર કરવાનું કહેવામાં આવે છે — ફેફસું ખૂલેલું રહે અને ઇન્ફેક્શન ન લાગે તેનું મુખ્ય કામ આ કસરત જ કરે છે, અને એ દેખાય છે તેના કરતાં ઘણી વધારે અગત્યની છે. કેટલાક લોકોને થોડા સમય માટે ઘરે ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે; એની ગોઠવણ અને સમજણ તમે ઘરે જાઓ તે પહેલાં આપી દેવામાં આવે છે, અને એ એક ટેકો છે, કોઈ ચુકાદો નહીં. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો. તમે તમાકુ પીતા હો, તો અત્યારે બંધ કરવાથી ટ્રીટમેન્ટ કેટલી કામ કરે છે તેમાં માપી શકાય એટલો ફરક પડે છે — ટ્રીટમેન્ટ પહેલાં જ નહીં, ટ્રીટમેન્ટ ચાલુ હોય ત્યારે પણ. અમારે ત્યાં તમાકુ છોડાવવાના કાઉન્સેલર છે અને એ સેવા મફત છે.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
મેં તમાકુ પીધી છે. તો શું આ મારો જ વાંક છે?
મને અત્યારે જ શ્વાસ ચડે છે — તો પણ ઓપરેશન થઈ શકે?
આટલા બધા સ્કેન કેમ કરાવવા પડે છે?
ફેફસાંના કેન્સરમાં બધાને કીમોથેરાપી લેવી પડે?
નિદાન આવી ગયા પછી હવે તમાકુ છોડવાનો કોઈ અર્થ ખરો?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026