સાર્કોમા (હાડકાં અને સોફ્ટ ટિશ્યુનું કેન્સર)
હાડકાંમાં કે શરીરની સોફ્ટ ટિશ્યુમાં શરૂ થતાં આ કેન્સર ઓછાં જોવા મળે છે. મોટા ભાગની ગાંઠો સાર્કોમા હોતી નથી — અને જ્યાં તેની શક્યતા હોય ત્યાં તપાસ કયા ક્રમમાં થાય છે એ મહત્ત્વનું છે.
આ શું છે
શરીરના જુદા જુદા ભાગોને જોડી રાખતી અને ટેકો આપતી ટિશ્યુમાં શરૂ થતાં કેન્સરને સાર્કોમા કહે છે. સોફ્ટ ટિશ્યુના સાર્કોમા સ્નાયુ, ચરબી, ચેતાની આજુબાજુના પડ, લોહીની નળી કે તેમની વચ્ચેની ટિશ્યુમાં શરૂ થાય છે, અને એ શરીરમાં ક્યાંય પણ થઈ શકે છે: હાથમાં, પગમાં, ધડમાં કે પેટની પાછળના ભાગમાં. હાડકાંના સાર્કોમા હાડકામાં જ શરૂ થાય છે, અને એ કિશોરો તથા યુવાનોમાં વધારે જોવા મળે છે. આ એક રોગ નથી, રોગોનું આખું કુટુંબ છે. તેના ઘણા પ્રકાર છે, દરેકનું નામ માઇક્રોસ્કોપ નીચે ટિશ્યુ કેવી દેખાય છે તેના પરથી પડે છે, અને પ્લાન એ પ્રકાર પરથી નક્કી થાય છે — એટલે જ પ્રકાર ચોક્કસ નક્કી કરવામાં જે દિવસો જાય છે તે નકામા જતા નથી. સાર્કોમા ઓછા જોવા મળે છે, અને એ વાતના બે અર્થ છે: એક, મોટા ભાગની ગાંઠો અને હાડકાંનો મોટા ભાગનો દુખાવો બીજું જ કંઈક નીકળે છે; અને બે, જ્યાં સાર્કોમાની શક્યતા હોય ત્યાં પહેલી તપાસો એવી ટીમે ગોઠવવી જોઈએ જે આની ટ્રીટમેન્ટ કરે છે, કારણ કે એ તપાસો કયા ક્રમમાં થાય છે તેના પરથી પછીનું ઓપરેશન કેવું થઈ શકશે એ બદલાય છે.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ:
- શરીરમાં ક્યાંય પણ એવી ગાંઠ જે મોટી થતી જાય છે
- લીંબુ કરતાં મોટી ગાંઠ, અથવા ચામડી નીચે નરમ અને હલતી લાગવાને બદલે ઊંડી અને ચોંટેલી લાગતી ગાંઠ
- પહેલાં દુખતી ન હોય અને હવે દુખવા લાગી હોય એવી ગાંઠ
- પહેલાં જ્યાંથી ગાંઠ કઢાવી હોય ત્યાં જ ફરી થયેલી ગાંઠ
- હાડકામાં એવો દુખાવો જે માત્ર હાથ-પગ વાપરતી વખતે નહીં, પણ રાત્રે કે આરામમાં પણ થાય છે
- હાડકા પર સોજો, અથવા વાગ્યા વગર લંગડાવું
- સાવ નાનો ધક્કો લાગવાથી હાડકું ભાંગી જવું
ચામડી નીચેની મોટા ભાગની ગાંઠો સાર્કોમા હોતી નથી. લિપોમા, પાણીની ગાંઠ (સિસ્ટ) કે સોજેલી લસિકા ગ્રંથિ એના કરતાં ઘણી વધારે સામાન્ય છે, અને ડૉક્ટર હાથથી તપાસીને જ ઘણું કહી શકે છે. ઉપરની યાદી શું થવાની શક્યતા છે તેની નથી — એમાં એટલી જ વાત છે કે આટલી નિશાનીઓમાંથી કોઈ હોય તો બીજા છ મહિના જોયા કરવાને બદલે અત્યારે કોઈને બતાવી દેવું.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- ડૉક્ટર જાતે તપાસે.
ડૉક્ટર પૂછે છે કે ગાંઠ ક્યારથી છે અને તેમાં કંઈ ફેરફાર થયો છે કે નહીં, અને પછી હાથથી જુએ છે કે એ કેટલી મોટી છે, કેટલી ઊંડી છે અને હલે છે કે નહીં. કદ, ઊંડાઈ અને વધવાની ઝડપ — આ ત્રણ પરથી નક્કી થાય છે કે આગળ કંઈ કરવાની જરૂર છે કે નહીં; અને મોટા ભાગની ગાંઠોમાં આગળ કંઈ કરવાનું આવતું જ નથી.
- સોય મૂકતાં પહેલાં સ્કેન.
હાથ, પગ કે ધડમાં સોફ્ટ ટિશ્યુની ગાંઠ હોય ત્યાં જવાબ MRI આપે છે: ગાંઠ શેની બનેલી છે, કેટલી ઊંડી છે અને તેની બાજુમાં શું શું જાય છે એ તેમાં દેખાય છે. હાડકા માટે પહેલાં X-ray અને પછી MRI. સ્કેન બાયોપ્સી પછી નહીં, પહેલાં કરવામાં આવે છે — એક તો સોય મૂક્યા પછી ચિત્ર બદલાઈ જાય છે, અને બીજું, બાયોપ્સીની સોય ક્યાંથી નાખવી એ ટીમને સ્કેન પરથી જ ખબર પડે છે.
- ગોઠવીને કરેલી બાયોપ્સી.
લોકલ એનેસ્થેસિયા આપીને, મોટે ભાગે સ્કેનની મદદથી, સોય વડે ટિશ્યુનો નાનો ટુકડો લેવામાં આવે છે. સોય શું લઈ આવે છે એટલું જ નહીં, સોય ક્યાંથી નાખી હતી એ પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે: સોયનો રસ્તો ઓપરેશન વખતે ગાંઠની સાથે જ કાઢી નાખવો પડે છે, એટલે એ બાયોપ્સી પછી જે ટીમ ઓપરેશન કરવાની હોય તે જ ગોઠવે છે. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ.
- પ્રકાર ચોક્કસ નક્કી કરવો.
સાર્કોમા ઓછા જોવા મળે છે અને તેના પ્રકાર ઘણા છે, એટલે સેમ્પલ ઘણી વાર સ્પેશિયાલિસ્ટ પેથોલોજિસ્ટના ઓપિનિયન માટે મોકલવામાં આવે છે, અને પ્રકાર નક્કી થાય તે પહેલાં એ જ ટિશ્યુ પર બીજા ટેસ્ટ પણ થાય છે. તેમાં વધારાનો ટાઇમ જાય છે — પહેલા રિપોર્ટ ઉપરાંત અહીં લગભગ દસ કામકાજના દિવસ સુધી, જ્યારે બીજા રિપોર્ટ સામાન્ય રીતે 24 થી 48 કલાક માં આવે છે. એ ટાઇમ નકામો જતો નથી: તમારા પ્લાનમાં કીમોથેરાપી આવશે કે નહીં એ પ્રકાર જ નક્કી કરે છે.
- શરીરના બાકીના ભાગના સ્કેન.
છાતીનું CT કરવામાં આવે છે, કારણ કે સાર્કોમા ફેલાય તો મોટે ભાગે ફેફસાંમાં જાય છે. પ્રકાર પ્રમાણે જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં બીજા સ્કેન ઉમેરાય છે. તેના પરથી સ્ટેજ નક્કી થાય છે, અને સ્ટેજ પરથી ટ્રીટમેન્ટ.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- ઓપરેશન.
- મોટા ભાગના સાર્કોમામાં મુખ્ય ટ્રીટમેન્ટ આ જ છે. ગાંઠ, તેની આજુબાજુની થોડી સારી ટિશ્યુ અને પહેલાંની બાયોપ્સીનો રસ્તો — આ બધું એક સાથે, એક જ ટુકડામાં કાઢવામાં આવે છે. પહેલા જ ઓપરેશનમાં આ માર્જિન બરાબર મળે એ સૌથી અગત્યનું છે, અને એટલા માટે જ ઓપરેશનના દિવસ પહેલાં આટલું બધું પ્લાનિંગ થાય છે. ગાંઠ કોઈ નસ, લોહીની નળી કે હાડકાને અડીને હોય ત્યાં શું બચાવવાનું છે એ ધ્યાનમાં રાખીને ઓપરેશન ગોઠવાય છે.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- સોફ્ટ ટિશ્યુના સાર્કોમામાં એ ઘણી વાર પ્લાનનો ભાગ હોય છે, અને Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે અપાય છે. ઓપરેશન પહેલાં આપવાથી ગાંઠ સાફ રીતે કાઢવી સહેલી બને છે; ઓપરેશન પછી આપવાથી ગાંઠ જ્યાં હતી તેની આજુબાજુની ટિશ્યુની ટ્રીટમેન્ટ થાય છે. ક્રમ કયો રહેશે એ ટ્રીટમેન્ટ શરૂ થાય તે પહેલાં જ નક્કી થઈ જાય છે.
- કીમોથેરાપી.
- તેની જગ્યા સંપૂર્ણપણે પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. હાડકાંના અમુક સાર્કોમામાં એ સામાન્ય છે અને ઓપરેશન પહેલાં તથા પછી બંને વખતે અપાય છે. સોફ્ટ ટિશ્યુના ઘણા સાર્કોમામાં એ પ્લાનમાં આવતી જ નથી. પ્રકારો વચ્ચેનો આ સૌથી મોટો ફરક છે, અને પેથોલોજીના રિપોર્ટની રાહ જોવી કેમ પડે છે તેનું કારણ પણ આ જ છે.
- ટાર્ગેટેડ ટ્રીટમેન્ટ.
- સાર્કોમાના થોડા પ્રકારોમાં ગાંઠમાં એવો ચોક્કસ ફેરફાર હોય છે જેની સામે ટાર્ગેટેડ દવા કામ કરે છે. એ ટિશ્યુ પરના ટેસ્ટ પરથી નક્કી થાય છે, માત્ર નિદાન પરથી નહીં.
- ઓપરેશનથી પડેલી ખાલી જગ્યાનું સમારકામ.
- ગાંઠ કાઢ્યા પછી સોફ્ટ ટિશ્યુમાં કે હાડકામાં ખાલી જગ્યા પડે, તો એ કેવી રીતે પૂરવી કે ફરી બનાવવી તેનું પ્લાનિંગ પછી પર નહીં, એ જ ઓપરેશનમાં થાય છે. હાથ કે પગના સાર્કોમામાં જ્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં અંગ બચે અને એ કામ કરતું રહે એ રીતે જ ઓપરેશન ગોઠવવામાં આવે છે.
તમારા માટે કયું કોમ્બિનેશન રહેશે તે કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે. સાર્કોમામાં એ જ ચર્ચામાં ક્રમ પણ નક્કી થાય છે — અમુક પ્રકારોમાં ઓપરેશન પહેલાં જે થાય છે તેનાથી ઓપરેશન પોતે બદલાય છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો: હાથ કે પગનું ઓપરેશન થયું હોય તો હલનચલન અને તાકાત ધીમે ધીમે પાછાં આવે છે, અને એ માટે જે ફિઝિયોથેરાપી બતાવવામાં આવે છે તે ટ્રીટમેન્ટ ઉપરની વધારાની વસ્તુ નથી, ટ્રીટમેન્ટનો જ ભાગ છે — જે દિવસથી કહે તે દિવસથી શરૂ કરવી, અને દુખાવો મટી ગયા પછી પણ ચાલુ રાખવી. ઓપરેશન પહેલાં રેડિયેશન અપાયું હોય તો ઓપરેશનનો ઘા રુઝાતાં વધારે વાર લાગે છે અને થોડાં અઠવાડિયાં એના પર વધારે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે; એ અપેક્ષિત છે, કંઈ બગડ્યાની નિશાની નથી. કીમોથેરાપીનો થાક પહેલા દિવસે નથી આવતો, સાયકલ પ્રમાણે ધીમે ધીમે ભેગો થાય છે, અને કોર્સ પૂરો થયા પછીનાં અઠવાડિયાંમાં ઓછો થતો જાય છે. સાર્કોમા એવાં કેન્સરમાંનું એક છે જે નાની ઉંમરે પણ થાય છે, એટલે બે વાત વહેલી કરી લેવા જેવી છે: પ્લાનમાં કીમોથેરાપી હોય અને આગળ જતાં બાળક જોઈતું હોય, તો એ વાત ટ્રીટમેન્ટ શરૂ થયા પછી નહીં, પહેલાં કહી દેવી; અને ભણતા હો કે નોકરીનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં હો, તો એ પણ ડૉક્ટરને કહેવું, કારણ કે જે ટાઇમ તમે ખસેડી શકતા નથી તેની આજુબાજુ ટ્રીટમેન્ટનો ટાઇમટેબલ ઘણી વાર ગોઠવી શકાય છે. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
મને વર્ષોથી ગાંઠ છે. ચિંતા કરવા જેવું ખરું?
ગાંઠ કઢાવી નાખીને પછી તપાસ ન કરાવી શકાય?
બાયોપ્સી કરાવવાથી કેન્સર ફેલાય?
આ વાગવાથી થયું હશે?
રિપોર્ટમાં આટલી વાર કેમ લાગે છે?
શું મારો હાથ કે પગ કાપવો પડશે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026