પ્રોસ્ટેટ અને યુરોલોજીનાં કેન્સર
પ્રોસ્ટેટ, મૂત્રાશય, કિડની અને વૃષણનાં કેન્સર — દરેક જુદી રીતે પકડાય છે, અને ટ્રીટમેન્ટ એક જ સર્જિકલ ટીમ કરે છે.
આ શું છે
આ પાનું પેશાબના માર્ગનાં અને પુરુષનાં પ્રજનન અંગોનાં ચાર કેન્સર વિશે છે: પ્રોસ્ટેટ, મૂત્રાશય, કિડની અને વૃષણ. આ ચારેયને સાથે મૂક્યાં છે કારણ કે કિડનીથી નીચે સુધીના પેશાબના આખા માર્ગની સર્જરી એક જ ટીમ કરે છે — એટલા માટે નહીં કે એ એક જ રોગ છે. એમનું વર્તન જુદું છે, એ જુદી જુદી રીતે પકડાય છે, અને એમની ટ્રીટમેન્ટ પણ જુદી છે. પ્રોસ્ટેટ એ મૂત્રાશયની બરાબર નીચે આવેલી નાની ગ્રંથિ છે; ઉંમર વધતાં મોટા ભાગના પુરુષોમાં એ મોટી થાય છે, અને એ મોટી થવી બહુ સામાન્ય છે — એ કેન્સર નથી. મૂત્રાશય અને કિડનીનાં કેન્સરને લાંબા સમયની બીડી-સિગારેટ સાથે સંબંધ છે. વૃષણનું કેન્સર ઓછું જોવા મળે છે, અને બાકીનાં ત્રણથી જુદું, એ સામાન્ય રીતે નાની ઉંમરના પુરુષોમાં થાય છે.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ. પેશાબમાં લોહી એમાં અપવાદ છે: એ પહેલી જ વાર દેખાય ત્યારે એપોઇન્ટમેન્ટ લેવા જેવી છે.
- પહેલાં કરતાં વારંવાર પેશાબ જવું, અથવા રાત્રે ઊઠીને પેશાબ કરવા જવું પડવું
- પેશાબની ધાર ધીમી પડવી કે વચ્ચે વચ્ચે તૂટવી, અથવા પેશાબ શરૂ કરવામાં તકલીફ પડવી
- પેશાબમાં લોહી — એક જ વાર દેખાય તોય, દુખાવો ન થતો હોય તોય, અને ફરી ન દેખાય તોય
- કમરમાં કે થાપામાં દુખાવો જે મટતો નથી
- એક વૃષણમાં ગાંઠ, સોજો કે ભારેપણું લાગવું
- કમરની એક બાજુએ ધીમો દુખાવો, જેનું બીજું કોઈ કારણ ન હોય
- કોઈ પ્રયત્ન વગર વજન ઘટતું જવું
મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં પેશાબની મોટા ભાગની તકલીફો પાછળનું કારણ પ્રોસ્ટેટ મોટી થવી હોય છે — ઉંમર સાથે એ બહુ સામાન્ય છે અને એ કેન્સર નથી. ખાતરી કરવા માટે એક એપોઇન્ટમેન્ટ પૂરતી છે.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- ડૉક્ટર જાતે તપાસે.
ડૉક્ટર પેશાબની તકલીફ વિશે પૂછે છે અને પેટ તપાસે છે. પ્રોસ્ટેટ માટે તેમાં ગુદામાર્ગેથી, ગ્લવ્ઝ પહેરીને, આંગળી વડે થોડી વારની તપાસ પણ આવે છે. તેમાં એક મિનિટ પણ થતી નથી, દુખાવો નહીં પણ થોડી અગવડ થાય છે, અને તેનાથી ડૉક્ટરને ગ્રંથિનું કદ, આકાર અને સપાટી કેવી છે એ ખબર પડે છે — જે કોઈ બ્લડ ટેસ્ટ કહી શકતો નથી. વૃષણમાં ગાંઠ હોય તો ડૉક્ટર એ સીધી હાથથી તપાસે છે.
- PSA બ્લડ ટેસ્ટ.
PSA એ પ્રોસ્ટેટ બનાવે છે તે એક પ્રોટીન છે, અને એ સાદા બ્લડ સેમ્પલમાં માપી શકાય છે. તેનું પ્રમાણ વધારે આવે તેની પાછળ કેન્સર હોઈ શકે, પણ પ્રોસ્ટેટ મોટી થઈ હોય, પેશાબમાં ઇન્ફેક્શન હોય, કે હમણાં કેથેટર મૂક્યું હોય કે કોઈ પ્રોસિજર થઈ હોય — તેનાથી પણ એ વધે છે. આ ટેસ્ટ કરાવવો કે નહીં એ નિર્ણય તમારો અને તમારા પોતાના ડૉક્ટરનો છે, અને એની વાત રિપોર્ટ આવ્યા પછી નહીં, લોહી લેતાં પહેલાં કરી લેવા જેવી છે.
- સોનોગ્રાફી.
દુખાવા વગરનો સ્કેન. પેશાબમાં લોહી આવે કે પેશાબમાં ફેરફાર થાય ત્યારે કિડની અને મૂત્રાશયની, અને વૃષણમાં ગાંઠ હોય ત્યારે અંડકોષની કોથળીની. તેમાં સોય પણ નહીં અને રેડિયેશન પણ નહીં.
- સિસ્ટોસ્કોપી, પેશાબમાં લોહી આવે તો.
પેશાબની નળી વાટે પાતળું ટેલિસ્કોપ મૂકીને મૂત્રાશયની અંદરની સપાટી સીધી જોવામાં આવે છે; સામાન્ય રીતે લોકલ એનેસ્થેસિયાની જેલ લગાડીને. પેશાબમાં લોહી ક્યાંથી આવે છે એ શોધવાનો આ સૌથી સીધો રસ્તો છે.
- પ્રોસ્ટેટનું MRI, અને પછી જરૂર પડ્યે બાયોપ્સી.
હવે સીધી બાયોપ્સી કરવાને બદલે પહેલાં MRI કરવામાં આવે છે. તેનાથી ખબર પડે છે કે તપાસવા જેવો કોઈ ભાગ છે કે નહીં, અને હોય તો બરાબર ક્યાં છે — અને કેટલાક પુરુષોમાં તો એના પરથી બાયોપ્સીની જરૂર જ નથી એવું નીકળે છે. બાયોપ્સીમાં ટિશ્યુના નાના ટુકડા લઈને માઇક્રોસ્કોપ નીચે તપાસવામાં આવે છે; ખાતરી કરવાનો આ એક જ રસ્તો છે. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ. વૃષણ આમાં અપવાદ છે — તેમાં સોય નાખીને ટુકડો લેવાતો નથી. નિદાન વૃષણ કાઢ્યા પછી તેની તપાસ પરથી થાય છે, અને તમારી સંમતિ લેતાં પહેલાં સર્જન તમને એનું કારણ સમજાવશે.
- CT, અને જરૂર પડ્યે બોન સ્કેન.
CT કિડની, મૂત્રાશય અને આજુબાજુની લસિકા ગ્રંથિઓ બતાવે છે, અને કંઈ ફેલાયું છે કે નહીં તે પણ. હાડકાંમાં કંઈ છે કે નહીં એ જાણવું જરૂરી હોય ત્યારે બોન સ્કેન ઉમેરવામાં આવે છે. તેના પરથી સ્ટેજ નક્કી થાય છે, અને સ્ટેજ પરથી ટ્રીટમેન્ટ.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- એક્ટિવ સર્વેલન્સ — ધ્યાનથી નજર રાખવી.
- પ્રોસ્ટેટનાં અમુક ધીમે વધતાં કેન્સરમાં તરત ઓપરેશન કે રેડિયેશન કરવાને બદલે ધ્યાનથી નજર રાખવાનું નક્કી કરવામાં આવે છે. આ ટ્રીટમેન્ટની ના પાડવાની વાત નથી — આ પોતે એક ટ્રીટમેન્ટનો નિર્ણય છે. અને એનો અર્થ કંઈ ન કરવું એવો પણ નથી: નક્કી કરેલા સમયે PSA ટેસ્ટ, ડૉક્ટરની તપાસ, અને સમય થાય ત્યારે ફરી સ્કેન કે ફરી બાયોપ્સી — આ આખું શેડ્યુલ તમને લખીને આપવામાં આવે છે. કંઈ પણ બદલાય તો પ્લાન પણ બદલાય છે, અને ઓપરેશન કે રેડિયેશનનો રસ્તો ત્યારે પણ ખુલ્લો જ રહે છે. આ રસ્તો એટલા માટે આપવામાં આવે છે કે આવાં કેન્સરમાં તરત ટ્રીટમેન્ટ કરવાથી પડતી તકલીફો, એ ટ્રીટમેન્ટથી જે મળે તેના કરતાં વધારે થઈ શકે છે — અને આ નિર્ણય સામાન્ય રીતે નહીં, તમારી બાયોપ્સી અને તમારા સ્કેન જોઈને લેવાય છે.
- પ્રોસ્ટેટ કાઢવાનું ઓપરેશન.
- આખી ગ્રંથિ કાઢી નાખવામાં આવે છે, અને અમુક કેસમાં પેડુની લસિકા ગ્રંથિઓ પણ. ઓપરેશનમાં શું થાય છે, અને તેની અસર શેના પર પડી શકે છે — ખાસ કરીને પેશાબ પરના કાબૂ પર અને ઇરેક્શન પર — એ બધું તમારી સંમતિ લેતાં પહેલાં સર્જન તમારી સાથે બેસીને સમજાવે છે.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે, થોડાં અઠવાડિયાં સુધી રોજ થોડી વારના સેશનના કોર્સ તરીકે આપવામાં આવે છે. પ્રોસ્ટેટનાં ઘણાં કેન્સરમાં ઓપરેશન અને રેડિયેશન બંને વાજબી હોય છે, અને એ પસંદગી તમારા વતી નહીં, તમારી સાથે બેસીને થાય છે.
- હોર્મોન થેરાપી.
- પ્રોસ્ટેટના કેન્સરના કોષ ટેસ્ટોસ્ટેરોન નામના પુરુષ હોર્મોનના જોરે વધે છે. હોર્મોન થેરાપી — ઇન્જેક્શન, ગોળી, કે બંને — એ હોર્મોન ઘટાડે છે અથવા તેની અસર રોકે છે, જેથી કેન્સર ધીમું પડે. અમુક કેસમાં એ રેડિયેશનની સાથે અપાય છે, અને કેન્સર પ્રોસ્ટેટની બહાર ફેલાયું હોય ત્યારે એકલી પણ. આ કીમોથેરાપી નથી — આ બે વાત ઘણી વાર ભેળવાઈ જાય છે.
- કિડનીના કેન્સરનું ઓપરેશન.
- કિડની કાઢી નાખવામાં આવે છે, અથવા શક્ય હોય ત્યાં ગાંઠવાળો ભાગ જ કાઢવામાં આવે છે. એક તંદુરસ્ત કિડની બે કિડનીનું કામ કરી લે છે, એટલે એક કિડની કાઢ્યા પછી પણ માણસ રોજિંદી જિંદગી જીવે છે.
- મૂત્રાશયની ગાંઠનું ઓપરેશન.
- મૂત્રાશયની ગાંઠ સામાન્ય રીતે પેશાબની નળી વાટે ટેલિસ્કોપ મૂકીને કાઢવામાં આવે છે — પેટ પર કાપો મૂક્યા વગર — અને રિપોર્ટ માટેની ટિશ્યુ પણ એ જ વખતે લેવાઈ જાય છે. પછી શું કરવું એ રિપોર્ટ પરથી નક્કી થાય છે: અમુક કેસમાં દવા સીધી મૂત્રાશયમાં નાખવામાં આવે છે, અને અમુકમાં મૂત્રાશય કાઢવું પડે છે. આ ટેલિસ્કોપવાળું ઓપરેશન એટલે TURP નહીં — TURP તો પ્રોસ્ટેટ મોટી થવાથી પેશાબમાં પડતો અવરોધ દૂર કરવા માટે થાય છે. બંનેનાં નામ મળતાં આવે છે એટલે ઘણી વાર ભેળવાઈ જાય છે.
- વૃષણના કેન્સરની ટ્રીટમેન્ટ.
- જાંઘના મૂળમાં નાનો કાપો મૂકીને જે વૃષણમાં ગાંઠ છે તે કાઢી નાખવામાં આવે છે — તેને ઓર્કિડેક્ટમી કહે છે — અને એનાથી નિદાન પણ થાય છે અને ટ્રીટમેન્ટની શરૂઆત પણ. ટિશ્યુનો રિપોર્ટ અને લોહીના માર્કર જોઈને ઘણા કેસમાં પછી કીમોથેરાપી આપવામાં આવે છે. બીજા વૃષણને હાથ લગાડવામાં આવતો નથી.
તમારા માટે કયું કોમ્બિનેશન રહેશે તે કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો — અને પુરુષો જે બે વાત પૂછતાં સૌથી વધુ સંકોચ અનુભવે છે, એ બે વાત આ પાનું સીધેસીધી કરશે. પેશાબ પરનો કાબૂ: પ્રોસ્ટેટ કાઢ્યા પછી શરૂઆતમાં મોટા ભાગના પુરુષોને પેશાબ થોડો નીકળી જાય છે. એ ધારેલી વાત છે, કોઈ ગરબડ થઈ છે એવું નથી, અને અઠવાડિયાંથી મહિનાઓમાં એ સુધરતું જાય છે; શરૂઆતના સમયમાં પેડ વાપરવામાં આવે છે. પેશાબ રોકતા સ્નાયુની કસરત — પેલ્વિક ફ્લોર એક્સરસાઇઝ — રોજ અને બરાબર રીતે કરવી એ રિકવરીનો એવો ભાગ છે જે તમારા પોતાના હાથમાં છે; એ કેવી રીતે કરવી તે સર્જન બતાવશે, અને ઓપરેશન પહેલાંથી શરૂ કરવાની હોય તો એ પણ કહેશે. શરીરસંબંધ: પ્રોસ્ટેટનું ઓપરેશન અને રેડિયેશન — બંને ઇરેક્શન પર અસર કરી શકે છે, ક્યારેક થોડા સમય માટે અને ક્યારેક કાયમ માટે, કારણ કે એના માટે જવાબદાર નસો પ્રોસ્ટેટની બિલકુલ બહારની બાજુએથી પસાર થાય છે. તમારા કેસમાં શું થવાની શક્યતા છે એ સંમતિ આપતાં પહેલાં સર્જનને પૂછી લેજો, અને ઓપરેશન પછી પણ પૂછજો — આની દવા અને ટ્રીટમેન્ટ છે, અને ચૂપચાપ સહન કરવાની જરૂર નથી. પ્રોસ્ટેટ કાઢ્યા પછી વીર્યસ્ખલનમાં ફેરફાર થાય છે, પણ ઓર્ગેઝમની સંવેદના સામાન્ય રીતે જતી રહેતી નથી. હોર્મોન થેરાપી ચાલુ હોય ત્યારે થાક લાગવો, શરીરમાં અચાનક ગરમીના ઝબકારા આવવા, અને શરીરસંબંધમાં રસ ઓછો થવો — આ ટ્રીટમેન્ટની અસર છે, ઉંમરની નહીં, અને એમાંની કેટલીક બાબતોમાં ડૉક્ટર મદદ કરી શકે છે. વૃષણનું કેન્સર હોય એવા યુવાન પુરુષ સાથે, ટ્રીટમેન્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં વીર્યનો સેમ્પલ સાચવી રાખવાની વાત કરવામાં આવે છે, કારણ કે એ કામ પહેલાં જ થઈ શકે છે — આગળ જતાં સંતાનની ઇચ્છા હોય, કે નક્કી ન હોય તોય, એ વાત કહી દેજો. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
મારો PSA વધારે આવ્યો છે. એટલે મને કેન્સર છે?
ઓપરેશન પછી પેશાબ પરનો કાબૂ જતો રહેશે?
ટ્રીટમેન્ટની અસર મારા શરીરસંબંધ પર પડશે?
ડૉક્ટર ટ્રીટમેન્ટ ન કરવાનું કેમ કહે છે?
ગુદામાર્ગેથી તપાસ કરાવવી જ પડે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026