બ્રેસ્ટ રાખીને ગાંઠ કાઢવાનું ઓપરેશન
ગાંઠની ચારે બાજુ થોડી સારી ટિશ્યુ સાથે ગાંઠ કાઢી લેવાય છે અને બાકીની બ્રેસ્ટ રહેવા દેવાય છે — અમુક ગાંઠો માટે આ જ સાચું ઓપરેશન છે, બીજી માટે નથી.
આ શું છે
બ્રેસ્ટ-કન્ઝર્વિંગ સર્જરીમાં ગાંઠની ચારે બાજુ સારી ટિશ્યુની એક કિનારી સાથે ગાંઠ કાઢી લેવામાં આવે છે, અને બાકીની બ્રેસ્ટ પોતાની જગ્યાએ જ રહે છે. આ જ ઓપરેશનને લમ્પેક્ટોમી કે વાઇડ લોકલ એક્સિઝન પણ કહે છે — નામ જુદાં, વાત એક જ. ઓપરેશન પછી બાકી રહેલી બ્રેસ્ટને રેડિયેશન આપવાનું લગભગ હંમેશાં પ્લાનમાં હોય છે, એટલે આને એકલા ઓપરેશન તરીકે નહીં, બે ભાગમાં અપાતી એક જ ટ્રીટમેન્ટ તરીકે સમજવું વધારે સાચું છે. આ મેસ્ટેક્ટોમીનું નાનું સ્વરૂપ નથી, અને એનાથી ચડિયાતું ઓપરેશન પણ નથી. અમુક ગાંઠો માટે આ જ સાચું ઓપરેશન છે અને બીજી ગાંઠો માટે ખોટું — અને તમને બેમાંથી કયું આપવામાં આવશે એ સ્કેન અને પેથોલોજીના રિપોર્ટ પરથી નક્કી થાય છે: ગાંઠ કેટલી મોટી છે, ક્યાં છે, બ્રેસ્ટની અંદર કેટલે સુધી ફેલાયેલી છે, બ્રેસ્ટ પોતે કેટલી છે, અને ટિશ્યુની તપાસમાં શું આવ્યું છે. બગલનું કામ પણ આ જ ઓપરેશનમાં થાય છે, કારણ કે લસિકા ગ્રંથિઓમાં કેન્સર પહોંચ્યું છે કે નહીં તેના પરથી બાકીની આખી ટ્રીટમેન્ટ બદલાય છે. તમારા કેસમાં ખરેખર બંને ઓપરેશન શક્ય હોય, તો તમે સહી કરો તે પહેલાં સર્જન તમારી સાથે બેસીને બંને સમજાવે છે.
શું થાય છે, સ્ટેપ બાય સ્ટેપ
- તારીખ નક્કી થાય તે પહેલાં: ઓપરેશન સ્કેન અને રિપોર્ટ નક્કી કરે છે.
બ્રેસ્ટ રાખવી કે કાઢવી, એ નિર્ણય મેમોગ્રામ, સોનોગ્રાફી, ક્યારેક MRI, અને બાયોપ્સીના રિપોર્ટ પરથી લેવાય છે — ઓપીડીમાં ગાંઠ હાથે કેવી લાગે છે તેના પરથી નહીં. સર્જન એ જોતા હોય છે કે ગાંઠની ચારે બાજુ સારી ટિશ્યુ સાથે એને કાઢ્યા પછી પણ બ્રેસ્ટ બ્રેસ્ટ જેવી રહેશે કે નહીં. ક્યારેક જવાબ એવો આવે છે કે પહેલાં કીમોથેરાપી કે હોર્મોનની ગોળી આપીને ગાંઠ નાની કરવી, અને પછી ઓપરેશનનું પ્લાનિંગ ફરીથી કરવું. ક્યારેક જવાબ એવો પણ આવે છે કે તમારા કેસમાં બ્રેસ્ટ રાખવાનું ઓપરેશન બંધ બેસતું નથી. એવું હોય તો એ તમને સીધેસીધું, કારણ સાથે કહેવું જોઈએ.
- ઓપરેશન પહેલાંની વિઝિટ.
ઓપરેશનના થોડા દિવસ પહેલાં બ્લડ ટેસ્ટ, ECG અને ક્યારેક છાતીનો X-ray કરાવવા આવવાનું હોય છે, અને એનેસ્થેટિસ્ટ સાથે મુલાકાત થાય છે. તમે જે પણ દવા લેતા હો તે બધી પત્તા સાથે લેતા આવજો — જાતે લાવીને લેતા હો તે પણ. લોહી પાતળું કરવાની દવા અને ડાયાબિટીસની અમુક દવા ઓપરેશન પહેલાં બંધ કરવી કે બદલવી પડે છે, અને કઈ દવા અને ક્યારથી, એ આખું લિસ્ટ જોનાર ડૉક્ટર જ કહી શકે. ખાવા-પીવાનું ક્યારથી બંધ કરવું, હોસ્પિટલ ક્યારે પહોંચવું, દાખલ થવાનો ખર્ચ કેટલો થશે, અને સંમતિપત્રમાં શું લખેલું છે — આ બધું તમને કહેવામાં આવે છે. એ કાગળમાં કંઈ ન સમજાય તો પૂછી લેજો. તેના પર સહી કરવી એ ફક્ત વિધિ નથી.
- ગાંઠ હાથે ન વર્તાતી હોય તો ઓપરેશનની સવારે તેની જગ્યા માર્ક કરવી.
અમુક ગાંઠો સ્કેનમાં દેખાય છે પણ હાથે વર્તાતી નથી — સામાન્ય રીતે વહેલી પકડાયેલી નાની ગાંઠો. એવા કેસમાં તમે થિયેટરમાં જાઓ તે પહેલાં રેડિયોલોજિસ્ટ સોનોગ્રાફી કે મેમોગ્રામ જોતાં જોતાં એ જગ્યાએ પાતળો વાયર કે નાનું માર્કર મૂકે છે, અને એ પહેલાં લોકલ એનેસ્થેસિયા આપે છે. એક ક્ષણ માટે વાગે છે, અને પછી દુખાવા કરતાં અકળામણ જેવું લાગે છે. કઈ બાજુનું ઓપરેશન છે એ તમને એક કરતાં વધારે વાર બોલીને પુછાય છે, અને આ વારંવાર પૂછવાનું જાણી જોઈને છે.
- ઓપરેશન: ગાંઠ, અને તેની આજુબાજુની કિનારી.
તમે જનરલ એનેસ્થેસિયામાં ઊંઘતા હો છો. ગાંઠની ચારે બાજુ સારી ટિશ્યુની કિનારી સાથે ગાંઠ કાઢવામાં આવે છે — આ કિનારીને માર્જિન કહે છે, અને આખા ઓપરેશનનો મુદ્દો એ જ છે. કાઢેલા ટુકડા પર નિશાની કરવામાં આવે છે જેથી લેબોરેટરીને ખબર પડે કે તેની કઈ સપાટી બ્રેસ્ટની અંદર કઈ બાજુ હતી, અને માર્ક કરેલી જગ્યા એ ટુકડામાં આવી ગઈ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા ઘણી વાર થિયેટરમાં જ તેનો X-ray કરવામાં આવે છે. પછી બાકી રહેલી ટિશ્યુને — જેટલું કઢાયું છે તે જોતાં જેટલો આકાર જળવાય તેટલો જળવાય એ રીતે — ભેગી કરીને ચામડીની નીચે ટાંકા લેવાય છે, અને એ ટાંકા સામાન્ય રીતે જાતે ઓગળી જાય છે.
- બ્રેસ્ટમાંથી પ્રવાહી પહેલું જ્યાં પહોંચે છે તે ગ્રંથિ: સેન્ટિનલ નોડ.
બ્રેસ્ટમાંથી પ્રવાહી બગલની લસિકા ગ્રંથિઓમાં જાય છે, અને બાકીની બધી ગ્રંથિ પહેલાં એ એક-બે ગ્રંથિમાં પહોંચે છે. તેને સેન્ટિનલ નોડ કહે છે. એને શોધીને તપાસી લેવાથી આખી બગલ સાફ કરવી પડતી નથી — અને આખી બગલ સાફ કરવી એ જ આ ઓપરેશનનો એવો ભાગ છે જેની અસર પછી હાથ અને ખભા પર સૌથી વધુ પડે છે. એ ગ્રંથિ શોધવા માટે ઓપરેશનની થોડી વાર પહેલાં અથવા ઓપરેશન દરમિયાન બ્રેસ્ટમાં એક ટ્રેસર મૂકવામાં આવે છે અને એ કઈ ગ્રંથિ સુધી પહોંચે છે તે જોવામાં આવે છે; આ આખા સ્ટેપને સેન્ટિનલ લિમ્ફ નોડ બાયોપ્સી અથવા SLNB કહે છે, એ શબ્દ તમે સાંભળી શકો છો. આ મેપિંગ વડે થાય છે, અને તમારા કેસમાં કઈ રીત વપરાવાની છે એ તમને ઓપરેશન પહેલાં કહેવામાં આવશે. બ્લુ ડાય વાપર્યો હોય તો જ્યાં ઇન્જેક્શન આપ્યું હોય ત્યાંની ચામડી થોડાં અઠવાડિયાં રંગાયેલી રહે છે અને એકાદ દિવસ પેશાબનો રંગ બદલાય છે; રેડિયોટ્રેસરમાં એવું કંઈ થતું નથી; ફ્લોરેસન્સ કેમેરામાં ટ્રેસર સ્ક્રીન પર પ્રકાશ તરીકે દેખાય છે. ગ્રંથિઓમાં કેન્સર પહોંચ્યું છે એ પહેલેથી ખબર હોય, તો આ સ્ટેપ કરવામાં આવતું નથી અને તેના બદલે બગલની વધારે ગ્રંથિઓ કાઢવામાં આવે છે.
- ભાનમાં આવવું, વોર્ડ, અને ડ્રેઇન.
તમે રિકવરી રૂમમાં ભાનમાં આવો છો. બ્રેસ્ટ પર પાટો હોય છે, અને તીણા દુખાવા કરતાં ખેંચાણ, ભાર અને દુખાવો ભેગાં હોય એવું લાગે છે. શ્વાસની નળીના કારણે ગળું દુખે એ સામાન્ય છે અને બીજા દિવસ સુધીમાં બેસી જાય છે. ઘાવમાંથી પ્રવાહી બહાર કાઢવા માટે એક પાતળી નળી — ડ્રેઇન — બોટલમાં જતી હોય એવું બને; એ જોવામાં જેટલી ખરાબ લાગે છે એટલી રાખવામાં નથી. દુખાવાની દવા તમે માગો ત્યારે નહીં, નક્કી કરેલા સમયે આપવામાં આવે છે — દવા લઈને હાલતા-ચાલતા રહેવું એ સૂઈ રહીને દુખાવો સહન કરવા કરતાં સારું છે. સામાન્ય રીતે એકથી ત્રણ દિવસ રોકાવાનું થાય છે. ઘરે જતાં પહેલાં પાટાની સંભાળ કેમ રાખવી, નહાવાનું ક્યારથી શરૂ કરવું, અને હાથની પહેલી કસરતો — આ બધું બતાવવામાં આવે છે.
- હાથની કસરત, અને ઘરે પહેલાં અઠવાડિયાં.
ખભાની કસરત જે દિવસથી કહે તે દિવસથી શરૂ કરવી, દુખાવો મટે ત્યારથી નહીં. આખી રિકવરીમાં આ એક જ વસ્તુ પૂરેપૂરી તમારા હાથમાં છે, અને ખભો આગળ જતાં કેવો રહેશે એ આના પરથી નક્કી થાય છે. ખાવું, કપડાં પહેરવાં, વાળ ઓળવા જેવાં રોજનાં કામ એ હાથથી કરો; અને પહેલાં થોડાં અઠવાડિયાં એ હાથે ભારે વજન ઉપાડવાનું અને ભારે ઘરકામ ટાળો. બગલનું ઓપરેશન થયું હોય તો હાથના ઉપરના અંદરના ભાગની ચામડી બહેર મારી ગયેલી લાગે એ અપેક્ષિત છે, અને ઘણી વાર એ કાયમ રહે છે. ડ્રેઇન કાઢ્યા પછી ઘાવની નીચે નરમ સોજા જેવું પ્રવાહી ભરાય, તો તેને સેરોમા કહે છે: એ સામાન્ય છે, ઇન્ફેક્શન નથી, અને અકળામણ થતી હોય તો ઓપીડીમાં સોયથી કાઢી આપવામાં આવે છે.
- પેથોલોજીનો રિપોર્ટ, અને પછી શું.
કાઢેલું બધું લેબોરેટરીમાં જાય છે — ગાંઠ, જેથી તેની દરેક સપાટી પર માર્જિન કેટલું છે તે માપી શકાય, અને ગ્રંથિઓ, જેથી કેન્સર તેમાં પહોંચ્યું છે કે નહીં તે જોઈ શકાય. રિપોર્ટ માટે 24 થી 48 કલાક. કાઢેલા ટુકડાની કોઈ ધાર સુધી કેન્સરના કોષ પહોંચેલા હોય, તો એ બાજુથી થોડી વધારે ટિશ્યુ કાઢવા માટે બીજું ઓપરેશન કરવામાં આવે છે — એ રિપોર્ટ જોઈને લેવાયેલો નિર્ણય છે, પહેલા ઓપરેશનમાં થયેલી ભૂલ નથી, અને સંમતિ લેતાં પહેલાં તમને આ વાત કરવામાં આવે છે તેનું એક કારણ પણ આ જ છે. ગ્રંથિઓમાં કેન્સર પહોંચ્યું હોય, તો બગલનું વધારાનું ઓપરેશન અથવા બગલને રેડિયેશન ઉમેરાય છે. પછી રિપોર્ટ સાથે તમારો કેસ ફરીથી ટ્યુમર બોર્ડ સામે જાય છે, બાકી રહેલી બ્રેસ્ટના રેડિયેશનનું પ્લાનિંગ થાય છે, અને તમારા પ્લાનમાં કીમોથેરાપી, હોર્મોનની ગોળી કે HER2 સામેની દવાઓ આવશે કે નહીં તે ત્યાં નક્કી થાય છે.
કેટલો ટાઇમ, અને કેટલા વખતે
ઓપરેશન પહેલાંની તપાસો થોડા દિવસ અગાઉ, અલગ વિઝિટમાં થાય છે. મોટે ભાગે ઓપરેશનની સવારે દાખલ થવાનું હોય છે, અને દૂરથી આવવાનું હોય તો આગલી સાંજે. ઓપરેશનમાં કેટલો ટાઇમ લાગશે એ ગાંઠ કેટલી મોટી છે, ગાંઠની જગ્યા પહેલાં માર્ક કરવી પડી છે કે નહીં, અને બગલનું શું કરવાનું છે — એના પર આધાર રાખે છે. બીજા કોઈ પાસેથી સાંભળેલો આંકડો મનમાં રાખવા કરતાં તમારા કેસમાં કેટલો ટાઇમ લાગશે એ સર્જનને પૂછી લેવું સારું. સામાન્ય રીતે એકથી ત્રણ દિવસ રોકાવાનું થાય છે. ડ્રેઇન મૂકી હોય તો તેમાં આવતું પ્રવાહી ઓછું થાય પછી કાઢવામાં આવે છે — ક્યારેક ઘરે જતાં પહેલાં, ક્યારેક બે-ચાર દિવસ પછીની વિઝિટમાં. પહેલા અઠવાડિયામાં ઓપીડીમાં ઘાવ જોવામાં આવે છે. પેથોલોજીના રિપોર્ટ માટે 24 થી 48 કલાક, અને એ હાથમાં આવે પછી જ આગળનું પ્લાનિંગ થાય છે. મોટા ભાગના લોકો એક-બે અઠવાડિયામાં ઘરનાં સામાન્ય કામ કરતા થઈ જાય છે અને બે-ત્રણ અઠવાડિયામાં હળવી નોકરી-ધંધા પર પાછા જાય છે; ભારે કામ અને એ હાથે વજન ઉપાડવાનું હોય એવું કંઈ પણ વધારે ટાઇમ માંગે છે, અને એ ક્યારથી કરવું તે સર્જન કહેશે. પ્લાનમાં રેડિયેશન હોય તો ઘાવ રુઝાયા પછી, ઓપરેશનનાં થોડાં અઠવાડિયાં પછી શરૂ થાય છે, અને રોજના ટૂંકા સેશન તરીકે થોડાં અઠવાડિયાં ચાલે છે. પ્લાનમાં હોર્મોનની ગોળી હોય તો એ વર્ષો સુધી ચાલે છે. બધું ભેગું કરો તો ઓપરેશનનો ભાગ થોડાં અઠવાડિયાંનો છે. એ જે ટ્રીટમેન્ટનો ભાગ છે એ તેના કરતાં લાંબી છે — અને એનો આકાર પહેલેથી ખબર હોય તો ઘર અને કામ ગોઠવવાનું સહેલું પડે છે.
સાઇડ ઇફેક્ટ, અને તેની સાથે મળતો સપોર્ટ
એકાદ-બે અઠવાડિયાં બ્રેસ્ટ દુખતી, ખેંચાયેલી અને સૂજેલી રહેશે, અને ઉઝરડો ફેલાઈને રંગ બદલતો બદલતો ધીમે ધીમે જશે. ટાંકાનું નિશાન શરૂઆતમાં લાલ કે ઘેરું હોય છે અને મહિનાઓમાં બેસી જાય છે. એ બાજુની બ્રેસ્ટ બીજી કરતાં થોડી નાની અને થોડી કડક રહે છે, અને જેટલી વધારે ટિશ્યુ કાઢવી પડી હોય એટલો ફરક વધારે લાગે છે. ટાંકાની આજુબાજુની અને — બગલનું ઓપરેશન થયું હોય તો — હાથના ઉપરના અંદરના ભાગની ચામડીની સંવેદના ઓછી થઈ જાય છે, અને એ કાયમ પણ રહી શકે છે. થોડા વખત ખભો જકડાયેલો રહે છે. બગલથી હાથની અંદરની બાજુ સુધી ખેંચાયેલી દોરી જેવું કંઈક વર્તાય તો તેને કોર્ડિંગ કહે છે: એ જોખમી નથી, કસરત અને સ્ટ્રેચિંગથી ધીમે ધીમે છૂટે છે, અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટને એ બતાવવા જેવું છે. ઘાવની નીચે પ્રવાહી ભરાવું — સેરોમા — સામાન્ય છે અને જરૂર પડ્યે ઓપીડીમાં કાઢી આપવામાં આવે છે. લસિકા ગ્રંથિઓ કાઢી હોવાથી એ બાજુના હાથમાં સોજો આવવાનું જોખમ રહે છે, જેને લિમ્ફોડીમા કહે છે, અને એ મહિનાઓ કે વર્ષો પછી પણ દેખાઈ શકે છે: હાથ, પંજો કે આંગળીઓ ભરાયેલી-તંગ લાગે તો પહેલી વાર જ ડૉક્ટરને બતાવવું, પછી ભલે ગમે તેટલો સમય વીતી ગયો હોય. સેન્ટિનલ નોડ શોધવા બ્લુ ડાય વાપર્યો હોય તો જ્યાં ઇન્જેક્શન આપ્યું હોય ત્યાંની ચામડી થોડાં અઠવાડિયાં રંગાયેલી રહે છે અને એકાદ દિવસ પેશાબનો રંગ બદલાય છે. થોડાં અઠવાડિયાં થાક લાગવો સામાન્ય છે, અને આટલા ઓપરેશન માટે મોટા ભાગના લોકોને ધાર્યા કરતાં વધારે થાક લાગે છે. ઘણા લોકો માટે ઓપરેશન કરતાં પહેલી વાર ઘાવ સામે જોવાનું અઘરું પડે છે. એ વખતે કોઈને સાથે રાખજો, અને પહેલી વાર નર્સ સાથે હોય તો સહેલું પડે તો એમ કરજો.
અમે શું વાપરીએ છીએ
ઓપરેશન એ હોસ્પિટલના થિયેટરમાં થાય છે જ્યાં તમારા સર્જન ઓપરેશન કરે છે, અને ત્યાંનાં સાધનો એ હોસ્પિટલનાં છે. એ દિવસનું પરિણામ કેમેરા પર લખેલા નામથી બદલાતું નથી — એ બદલાય છે આ ત્રણ વાતથી: ગાંઠ આ ઓપરેશન માટે બંધ બેસતી હતી કે નહીં, દરેક સપાટીએ માર્જિન લેવાયું કે નહીં, અને પેથોલોજીનો રિપોર્ટ ધ્યાનથી વંચાયો કે નહીં. સેન્ટિનલ નોડનું મેપિંગ વડે થાય છે. એ કરવાની ત્રણ રીત છે અને ત્રણેય એક જ સવાલનો જવાબ આપે છે: બ્લુ ડાય, જેને સર્જન નજરે જોઈને અનુસરે છે; રેડિયોટ્રેસર, જે દિવસમાં વહેલું આપીને પ્રોબ વડે શોધવામાં આવે છે; અથવા ICG — ઇન્ડોસાયનિન ગ્રીન — નામનો ફ્લોરેસન્ટ ડાય, જે ખાસ પ્રકાશમાં સ્ક્રીન પર ચમકે છે. તમારા માટે કઈ રીત વપરાવાની છે એ પૂછી લેજો, અને બ્લુ ડાય હોય તો ચામડી રંગાવાની વાત પછી ખબર પડે તેના કરતાં પહેલાં પૂછી લેવી સારી. ઓપરેશન પહેલાં ગાંઠની જગ્યા માર્ક કરી હોય, તો કાઢેલો ટુકડો બરાબર છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા થિયેટરમાં જ તેનો X-ray કરવામાં આવે છે. રિપોર્ટ 24 થી 48 કલાક માં આવે છે. તમારી ફિલ્મ, સ્લાઇડ અને રિપોર્ટ તમારાં જ છે: પાછાં માગી લેજો, બધું એક જગ્યાએ સાચવજો, અને દરેક વિઝિટમાં સાથે લેતા આવજો — ઓપરેશન પહેલાંનાં પણ.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
બ્રેસ્ટ કઢાવી નાખવા કરતાં બ્રેસ્ટ રાખવામાં જોખમ વધારે?
ગાંઠ આખી કાઢી નાખી છે તો પછી રેડિયેશન શા માટે?
સેન્ટિનલ નોડ એટલે શું, અને તેમાં કેન્સર નીકળે તો શું થાય?
બીજું ઓપરેશન કરાવવું પડે એવું કેમ બને?
ઓપરેશન પછી બ્રેસ્ટ પહેલાં જેવી જ દેખાશે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026