ઓપરેશન, અને પછી પેટની અંદર ગરમ કીમોથેરાપી
પેટના અંદરના આવરણ પર ફેલાયેલા કેન્સર માટેનું લાંબું ઓપરેશન, જે ટ્યુમર બોર્ડ કેસ જોયા પછી પસંદ કરેલા અમુક લોકોને જ આપવામાં આવે છે.
આ શું છે
પેટની અંદરની બાજુએ એક પાતળું આવરણ હોય છે, જેને પેરિટોનિયમ કહે છે; એ જ આવરણ અંદરનાં અંગોને પણ ઢાંકે છે. અમુક કેન્સર — અંડાશય, એપેન્ડિક્સ, મોટું આંતરડું અને રેક્ટમ, હોજરી, અને સ્યુડોમિક્સોમા નામની એક દુર્લભ તકલીફ — દૂરનાં અંગોમાં જવાને બદલે એ આવરણ પર નાના નાના દાણા જેવા ફેલાય છે. આ ઓપરેશન એ સ્થિતિ માટે છે, અને એમાં એક જ બેઠકે બે ભાગનું કામ થાય છે. પહેલો ભાગ એટલે સાયટોરિડક્ટિવ સર્જરી: જે કંઈ નજરે દેખાય તે બધું જ કાઢી નાખવું — અને એમાં સામાન્ય રીતે અસર પામેલું આવરણ પોતે જ ઉખાડવું પડે છે, જેને પેરિટોનેક્ટોમી કહે છે, સાથે જે અંગમાં કે અંગના જે ભાગમાં રોગ ઊતર્યો હોય તે પણ. બીજો ભાગ, નજરે કંઈ બાકી ન રહે તે પછી, એટલે ગરમ કીમોથેરાપી — HIPEC: તમે એનેસ્થેસિયામાં જ હો ત્યારે ગરમ કરેલું કીમોથેરાપીનું પ્રવાહી નક્કી કરેલા ટાઇમ સુધી પેટની અંદર ફેરવવામાં આવે છે, જેથી નજરે ન દેખાય એવા બારીક કોષો પર એની અસર થાય. આગળ વાંચો તે પહેલાં બે વાત ચોખ્ખી કહી દેવી જોઈએ. આ લાંબું ઓપરેશન છે અને એની રિકવરી ખરેખરી છે — દિવસોમાં નહીં, અઠવાડિયાંમાં ગણાય એવી; અને ક્રિટિકલ કેર (ICU) નો બેડ પ્લાનનો જ ભાગ છે, કંઈ બગડ્યાની નિશાની નહીં. બીજું, આ ઓપરેશન પસંદ કરેલા અમુક લોકોને જ આપવામાં આવે છે — જેમનો રોગ, એનો ફેલાવો અને શરીરની એકંદર સ્થિતિ ભેગાં મળીને આ ઓપરેશનને સમજદારીભર્યું બનાવે તેમને. પેરિટોનિયલ સરફેસ ઓન્કોલોજી, જેમાં સાયટોરિડક્ટિવ સર્જરી અને HIPEC આવે, એ અમારી ટીમના એક લીડ સર્જનનું જાહેર કરેલું કાર્યક્ષેત્ર છે. તમારા માટે એ યોગ્ય છે કે નહીં એ કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે.
શું થાય છે, સ્ટેપ બાય સ્ટેપ
- આ ઓપરેશન તમારા માટે છે કે નહીં એ નક્કી કરવું.
પેટના આવરણ પર રોગ હોય એવા બધાને આ ઓપરેશન આપવામાં આવતું નથી. તમારો કેસ સ્કેન અને પેથોલોજી રિપોર્ટ સાથે ટ્યુમર બોર્ડમાં જાય છે. બોર્ડ જુએ છે કે આવરણ કેટલા ભાગમાં સંડોવાયેલું છે, કયાં અંગોને અસર છે, પેટની બહાર ક્યાંય રોગ છે કે નહીં, અત્યાર સુધીની ટ્રીટમેન્ટમાં કેન્સર કેવું વર્ત્યું છે, અને તમારું હૃદય, ફેફસાં, કિડની અને શરીરની તાકાત આટલું મોટું ઓપરેશન ઝીલી શકશે કે નહીં. ક્યારેક પહેલાં એનેસ્થેસિયા આપીને દૂરબીનથી અંદર નજર નાખવામાં આવે છે, કારણ કે આવરણ પર રોગ કેટલો ફેલાયો છે એ વાત સ્કેન સૌથી ઓછી ભરોસાપાત્ર રીતે બતાવે છે. જો આ ઓપરેશન તમારા માટે યોગ્ય ન હોય, તો એ પણ તમને કહેવામાં આવે છે, અને એની જગ્યાએ શું આપવાનું છે એ પણ.
- તૈયારી, જે બીજાં ઓપરેશન કરતાં લાંબી ચાલે છે.
ઓપરેશન પહેલાંનું કામ ઘણું હોય છે, અને એમાં નકામું કંઈ નથી. તમે એનેસ્થેટિસ્ટને મળો છો, અને હૃદય તથા ફેફસાંના ટેસ્ટ થાય છે. લોહી ગોઠવીને તૈયાર રખાય છે. તમારું પોષણ તપાસાય છે — વજન ઓછું હોય એ સ્થિતિમાં આ ઓપરેશન કરાવો તો પછીનું બધું અઘરું થઈ જાય છે, એટલે પહેલાં તાકાત વધારવાનું કહેવામાં આવે એવું બને. લોહી પાતળું કરવાની દવા અને ડાયાબિટીસની અમુક દવા સૂચના પ્રમાણે બંધ કે બદલવામાં આવે છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ શ્વાસની કસરત ઓપરેશન પહેલાં જ શીખવે છે, જેથી પછી દુખાવામાં એ શીખવાનું ન રહે. પ્લાનના ભાગરૂપે ICU નો બેડ બુક કરાવવામાં આવે છે, તરત પછી એક-બે રાત ઇન્ટેન્સિવ કેરમાં, અને સંમતિની વાતચીતમાં આ બધું આવરી લેવાય છે — સ્ટોમાની શક્યતા સહિત.
- ઓપરેશનનો દિવસ.
તમને ઓછામાં ઓછા એક દિવસ પહેલાં દાખલ કરવામાં આવે છે, અને કહેલા ટાઇમ પછી ખાવા-પીવાની ના પાડવામાં આવે છે. થિયેટરમાં બીજા કોઈ મોટા ઓપરેશનની જેમ જ તમને ઊંઘાડવામાં આવે છે, અને પછી તમે ઊંઘતા હો ત્યારે કેટલીક લાઇન મુકાય છે: ગળા કે હાથની નસમાં પ્રવાહી અને દવા માટેની લાઇન, બ્લડ પ્રેશર સતત જોવા માટે કાંડામાં પાતળી નળી, પેશાબની નળી, અને પછીના દુખાવા માટે સામાન્ય રીતે વાંસામાં એપિડ્યુરલ. ઘરનાંને ધારેલો ટાઇમ કહી દેવો જોઈએ, ફોન નંબર આપી દેવો જોઈએ, અને ક્યાં બેસવાનું છે એ કહી દેવું જોઈએ — સાથે એ પણ કે રાહ લાંબી ચાલે તો એમાંથી કંઈ અર્થ ન કાઢે. આ ઓપરેશન લાંબું જ હોય છે.
- પહેલો ભાગ: જે નજરે દેખાય તે બધું કાઢવું.
આ ખુલ્લા ઓપરેશન તરીકે થાય છે, પેટની વચ્ચે એક લાંબો ચીરો મૂકીને, કારણ કે અંદરની દરેક સપાટી હાથે અને આંખે તપાસવી પડે છે. સર્જન આખા પેટમાં ક્રમસર ફરી વળે છે અને આવરણ કેટલા ભાગમાં સંડોવાયેલું છે તેનો સ્કોર માંડે છે. પછી અસર પામેલું આવરણ ભાગે ભાગે ઉખાડવામાં આવે છે — ડાયાફ્રામની નીચેથી, પેઢુમાંથી, લિવર અને આંતરડાની આસપાસથી — અને જે અંગમાં કે અંગના જે ભાગમાં રોગ ઊતર્યો હોય તે પણ સાથે કાઢી લેવાય છે. આંતરડું કાઢવું પડે ત્યાં એના છેડા સાંધવામાં આવે છે, અને અમુક કેસમાં સ્ટોમા મૂકવો પડે છે. ઓપરેશનનો આ સૌથી લાંબો ભાગ છે, અને પછીનું બધું આના પરથી નક્કી થાય છે. હેતુ એ છે કે નજરે દેખાય એવું કંઈ પાછળ ન રહે.
- સાયટોરિડક્શન શક્ય ન બને તો.
ક્યારેક પેટ ખોલ્યા પછી સર્જનને રોગ સ્કેનમાં દેખાતો હતો એના કરતાં વધારે ફેલાયેલો મળે છે, અને નજરે દેખાતું બધું કાઢવું શક્ય હોતું નથી. એવે વખતે ગરમ કીમોથેરાપી આપવામાં આવતી નથી, કારણ કે નજરે કંઈ બાકી ન રહે તે પછી જ એનો અર્થ છે. ઓપરેશન બંધ કરી દેવાય છે — ક્યારેક એ દિવસે જે ઉપયોગી અને શક્ય હોય તે કરીને: ક્યાંક અડચણ હોય તો એ દૂર કરીને, નવી બાયોપ્સી લઈને, કે સ્ટોમા મૂકીને. આ ઓપરેશન નિષ્ફળ ગયું એવું નથી. આ એવી માહિતી છે જે અંદર જોયા વગર મળી શકતી નહોતી, અને એનાથી પ્લાન બદલાય છે, પ્લાન ખતમ થતો નથી. શું જોવા મળ્યું, નિર્ણય કેમ લેવો પડ્યો અને હવે શું આપવાનું છે — એ પછી તમને અને તમારા ઘરનાંને કહેવામાં આવે છે.
- ગરમ કીમોથેરાપી.
નજરે કંઈ બાકી ન રહે એટલે બીજો ભાગ શરૂ થાય છે, અને એ આખા વખતે તમે ઊંઘતા જ હો છો. કીમોથેરાપીનું પ્રવાહી શરીરના તાપમાન કરતાં સહેજ વધારે ગરમ કરવામાં આવે છે અને એક મશીન વડે પેટની અંદર ફેરવવામાં આવે છે; એ મશીન પ્રવાહીને ફરતું રાખે છે અને તાપમાન એકસરખું જાળવે છે,. એ નક્કી કરેલા ટાઇમ સુધી ચાલે છે, અને પ્રવાહી દરેક સપાટીએ પહોંચે તે માટે પેટને હળવેથી હલાવવામાં આવે એવું બને. ગરમી એ ટ્રીટમેન્ટનો ભાગ છે, એની આડઅસર નહીં. દવા બહુ ઓછા પ્રમાણમાં બાકીના શરીરમાં જાય છે — એટલા માટે જ એ અહીં એવી માત્રામાં આપી શકાય છે જે નસ વાટે આપી શકાતી નથી. પછી પ્રવાહી પૂરેપૂરું કાઢી નાખવામાં આવે છે, પેટ ધોવાય છે અને ચીરો બંધ કરવામાં આવે છે.
- ICU, અને શરૂઆતના દિવસો.
થિયેટરમાંથી તમને સીધા ICU માં લઈ જવાય છે, અને એ પ્લાન છે, કંઈ બગડ્યાની નિશાની નહીં. તમે હૂંફાળા થાઓ અને સ્થિર થાઓ ત્યાં સુધી શ્વાસની નળી ઘણી વાર થોડા કલાક રહે છે, એટલે ઘરનાંને પહેલેથી કહી રાખવું જોઈએ કે તમને વેન્ટિલેટર પર જોવા મળશે. તમારા શરીરે કેટલીક ડ્રેઇનની નળીઓ, નાક વાટે હોજરીમાં જતી નળી, પેશાબની નળી, અને ગળા તથા હાથમાં લાઇન હશે. થોડા દિવસ ખાવાનું બંધ રહેશે, અને આંતરડું જાગે ત્યાં સુધી નસ વાટે પોષણ અપાશે. બ્લડ કાઉન્ટ, કિડનીનું કામ અને શરીરમાં પાણીનું સંતુલન વારંવાર તપાસાય છે, કારણ કે ઓપરેશન અને દવા બંને એના પર અસર કરી શકે છે. આ દિવસોમાં ગૂંચવણ થવી, કે દિવસ-રાતનું ભાન ન રહેવું, સામાન્ય છે અને એ જતું રહે છે.
- વોર્ડ, અને પછી ઘર.
ICU ની ટીમને સંતોષ થાય એટલે તમને વોર્ડમાં ખસેડવામાં આવે છે, અને ત્યાંથી આગળ પ્રગતિ કૂદકે નહીં, રોજના નાના પગલે મપાય છે: એક નળી નીકળી, પછી બીજી, બેસવું, ઊભા થવું, પેસેજમાં ચાલવું. ખાવાનું ધીમે ધીમે શરૂ થાય છે, અને ખાવાની છૂટ મળી ગયા પછી પણ ભૂખ ઘણી પાછળ રહે છે. સ્ટોમા મૂક્યો હોય તો એને સંભાળતાં ઘરે જતાં પહેલાં જ શીખવવામાં આવે છે. હોસ્પિટલમાં સાતથી દસ દિવસ નું આયોજન હોય છે. કાઢેલું બધું લેબોરેટરીમાં જાય છે, અને એ રિપોર્ટ — 24 થી 48 કલાક — ફોલોઅપમાં તમારી સાથે વાંચવામાં આવે છે, સાથે એ પણ કે આગળ કીમોથેરાપી કરવાની છે કે નહીં. ઘરે ગયા પછી પણ રિકવરી અઠવાડિયાં સુધી ચાલે છે, અને આ ઓપરેશનનો સામાન્ય આકાર જ એવો છે.
કેટલો ટાઇમ, અને કેટલા વખતે
આ લાંબું ઓપરેશન છે, અને એ આંકડો નાનો કરીને બતાવવાની કોઈ પ્રામાણિક રીત નથી. કેટલો ટાઇમ લાગશે એ આવરણ કેટલા ભાગમાં સંડોવાયેલું છે અને કેટલાં અંગોનું કામ કરવાનું છે તેના પર આધાર રાખે છે, એટલે સર્જન પહેલેથી ફક્ત એક ગાળો જ કહી શકે. તમારા કેસમાં એ ગાળો પૂછી લેજો, અને ઘરનાંને કહી દેજો કે રાહ એનાથી પણ લાંબી ચાલશે — કારણ કે એનેસ્થેસિયા, શરૂઆતમાં મુકાતી લાઇન, ગરમ કીમોથેરાપી પોતે અને પછી સ્થિર થવાનો ટાઇમ, એ બધો સાચો ટાઇમ છે પણ ઓપરેશનના આંકડામાં ગણાતો નથી. ઘરનાંએ આખા દિવસનું ગોઠવીને આવવું, અને થિયેટરના બારણે બેસી રહેવાને બદલે એમને ફોન નંબર આપી દેવો. ઓપરેશન પછી ICU નો મુકામ કલાકોમાં નહીં, દિવસોમાં ગણાય છે, તરત પછી એક-બે રાત ઇન્ટેન્સિવ કેરમાં, અને હોસ્પિટલમાં કુલ સાતથી દસ દિવસ — એ આંતરડું કેટલી ઝડપથી કામે લાગે છે અને ઘા કેવો રુઝાય છે તેના પ્રમાણે આગળપાછળ થાય છે. ઘરે રિકવરી દિવસોમાં નહીં, અઠવાડિયાંમાં મપાય છે. તાકાત અને ભૂખ સૌથી છેલ્લે પાછી આવે છે, અને મોટા ભાગના લોકોને બીજો મહિનો પહેલા મહિના કરતાં સહેલો લાગે છે — જોકે કયા દિવસે વળાંક આવ્યો એ કોઈ કહી શકતું નથી. લાંબો ઘા મજબૂત થાય ત્યાં સુધી વજન ન ઊંચકવાનું કહેવામાં આવે છે. પેથોલોજી રિપોર્ટ, 24 થી 48 કલાક, પરથી આગળ કીમોથેરાપી કરવાની થાય તો એ તમે રુઝાઈ જાઓ અને વજન વધે પછી શરૂ થાય છે, ઓપરેશનમાંથી ઊભા થતા હો ત્યારે નહીં. આટલા સમય માટે ઘરે કોઈએ તમારી સંભાળ માટે નવરું રહેવું પડશે, અને એની ગોઠવણ ઓપરેશન પછી નહીં, પહેલાં કરી લેવી એ ઘરનાં કરી શકે તેમાંનું સૌથી ઉપયોગી કામ છે.
સાઇડ ઇફેક્ટ, અને તેની સાથે મળતો સપોર્ટ
આ ભાગ લાંબો છે કારણ કે ઓપરેશન લાંબું છે, અને એ પછી વાંચવા કરતાં પહેલાં વાંચી લેવું સહેલું છે. લાંબા ઘાનો દુખાવો રહેશે — શરૂઆતમાં એપિડ્યુરલ કે પેઇન પમ્પથી અને પછી ગોળીથી કાબૂમાં રખાય છે; કાબૂમાં ન રહે તો કહી દેજો, કારણ કે જે દુખાવો ઊંડો શ્વાસ લેવા કે ચાલવા ન દે એ જ છાતીના ઇન્ફેક્શન સુધી લઈ જાય છે. થાક પણ રહેશે, અને એ રોજિંદા થાક જેવો નહીં, જુદી જ જાતનો હશે અને અઠવાડિયાં ચાલશે. આ ઓપરેશન પછી આંતરડું ધીમે જાગે છે, એટલે થોડા દિવસ ભૂખ ન લાગવી, પેટ ભરેલું લાગવું, ઊબકા આવવા અને નાક વાટે નળી રહેવી — એ સામાન્ય છે. વજન ઘટે છે અને પાછું આવતાં મહિનાઓ લાગે છે; ડાયેટિશિયન એટલા માટે જ ટ્રીટમેન્ટનો ભાગ છે, વધારાની વસ્તુ નહીં. કીમોથેરાપીથી થોડા વખત માટે બ્લડ કાઉન્ટ ઘટી શકે છે, એટલે એ તપાસાય છે, અને એની અસર કિડની પર થઈ શકે છે, એટલે પાણી અને પ્રવાહી પર આટલી ઝીણી નજર રખાય છે. કેટલાકને લોહી ચઢાવવું પડે છે. સ્ટોમા મૂક્યો હોય તો ઘરે જતાં પહેલાં એને સંભાળતાં શીખવવામાં આવે છે. અંડાશય કે ગર્ભાશય કાઢ્યાં હોય તો માસિક બંધ થાય છે અને મેનોપોઝ આવે છે — ધીમે ધીમે નહીં, એકસાથે; એની પણ ટ્રીટમેન્ટ છે અને પૂછી લેવા જેવું છે. પછીથી લાંબા ઘાની જગ્યાએ હર્નિયા થવો, ડાઘની આજુબાજુ બહેરાશ રહેવી, અને અંદર ચીકણું પડ બંધાવાથી પેટમાં વારંવાર આંકડી આવવી — આ બધું બની શકે છે. હોસ્પિટલમાં ટીમ લોહી નીકળવા પર, ઇન્ફેક્શન પર, આંતરડું સાંધ્યું હોય ત્યાં ગળવા પર, પગ અને ફેફસાંની નસમાં લોહી જામવા પર અને છાતીના ઇન્ફેક્શન પર નજર રાખે છે; વહેલા બેસાડવાનું, શ્વાસની કસરત, સ્ટોકિંગ અને લોહી પાતળું રાખવાનાં ઇન્જેક્શન — એ બધું આ કારણોસર જ છે. અને એક વાત જે ભાગ્યે જ ક્યાંય લખાય છે: અઠવાડિયાં સુધી બીજા પર આધાર રાખવો પડે એ શરીર જેટલું જ મન પર પણ ભારે પડે છે, અને આ રિકવરીમાં મન ઢીલું પડવું સામાન્ય છે. એને નબળાઈ ગણવાને બદલે કહી દેજો.
અમે શું વાપરીએ છીએ
ગરમ કીમોથેરાપી એવા મશીનથી અપાય છે જે પ્રવાહીને ફેરવે છે, નક્કી કરેલા તાપમાને જાળવે છે અને અંદર કેટલું ગયું ને બહાર કેટલું આવ્યું તે માપે છે — — અને એ જ પ્લાનના ભાગરૂપે વેન્ટિલેટરની સગવડવાળો ક્રિટિકલ કેરનો બેડ બુક કરાવવામાં આવે છે, તરત પછી એક-બે રાત ઇન્ટેન્સિવ કેરમાં. અહીં બે વાત પ્રામાણિકપણે કહેવી જોઈએ. પહેલી: આ પ્રેક્ટિસ જે હોસ્પિટલોમાં બેસે છે અને ઓપરેશન કરે છે તે એની પોતાની નથી, એટલે ઓપરેશન થિયેટર, મશીન અને ICU જે હોસ્પિટલમાં તમારું ઓપરેશન થાય તેની માલિકીનાં છે; એ કઈ હોસ્પિટલ છે અને કેમ, એ તારીખ નક્કી થાય તે પહેલાં તમને કહેવામાં આવશે. બીજી: આમાં મશીન નાનો ભાગ છે. આ ઓપરેશનથી શું મળે છે એ પહેલા ભાગ પરથી નક્કી થાય છે — નજરે દેખાતો બધો રોગ કાઢી શકાયો કે નહીં — અને એ સર્જરીનું કામ છે, જે અંદર શું મળે છે અને ટીમ શું નિર્ણય લે છે તેના પર આધાર રાખે છે. ગરમ કીમોથેરાપી બધું કાઢ્યા પછી આવે છે; એ કાઢવાની જગ્યા લેતી નથી. કાઢેલા બધા ભાગનો રિપોર્ટ 24 થી 48 કલાક માં આવે છે. એ રિપોર્ટ, ઓપરેશન નોટ અને ડિસ્ચાર્જ સમરીની નકલ માગી લેજો અને બધું સાથે સાચવજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
આ ઓપરેશન અમુક લોકોને જ કેમ આપવામાં આવે છે?
સર્જન પેટ ખોલે અને બધું કાઢી ન શકાય તો શું?
ઓપરેશન બરાબર થયું હોય તો પણ ICU નો બેડ કેમ જોઈએ?
આ ગરમ કીમોથેરાપી અને બાટલા વાટે અપાતી કીમોથેરાપી એક જ?
પહેલાં જેવું લાગતાં કેટલો ટાઇમ જશે?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026