બ્રેસ્ટ કેન્સર
અમે સૌથી વધુ જે કેન્સરની ટ્રીટમેન્ટ કરીએ છીએ તેમાંનું આ એક છે. બ્રેસ્ટમાં થતી મોટા ભાગની ગાંઠો કેન્સર હોતી નથી, અને ખાતરી કરવા માટે થોડી તપાસ પૂરતી છે.
આ શું છે
બ્રેસ્ટ કેન્સર બ્રેસ્ટની અંદર શરૂ થાય છે — મોટે ભાગે નિપલ તરફ દૂધ લઈ જતી નળીઓમાં, ક્યારેક દૂધ બનાવતી લોબ્યુલ નામની ગ્રંથિઓમાં. ત્યાંથી એ બગલની લસિકા ગ્રંથિઓ સુધી પહોંચી શકે છે, અને એટલે જ તપાસમાં અને સ્કેનમાં બ્રેસ્ટની સાથે બગલ પણ જોવામાં આવે છે. તેનાં જે કારણો જાણીતાં છે તેમાં મોટા ભાગનાં એવાં છે જેમાં કોઈનો વાંક નથી — ઉંમર, ઘરમાં બ્રેસ્ટ કે અંડાશયના કેન્સરનો ઇતિહાસ, અને BRCA જેવા જનીનમાં વારસામાં આવેલો ફેરફાર; અને ઘણા લોકોમાં કારણ ક્યારેય જડતું નથી. પુરુષોમાં પણ બ્રેસ્ટની ટિશ્યુ હોય છે, એટલે તેમને પણ આ કેન્સર થઈ શકે છે, જોકે એ બહુ ઓછું જોવા મળે છે. ટ્રીટમેન્ટનું પ્લાનિંગ કરતાં પહેલાં ગાંઠની ટિશ્યુ પોતે તપાસવામાં આવે છે, અને એ તપાસમાં શું આવે છે તેના પરથી પ્લાનમાં કઈ ટ્રીટમેન્ટ આવશે તે નક્કી થાય છે. આ પાના પર લખેલી ટ્રીટમેન્ટોમાંથી બે પેશન્ટનું પ્લાનિંગ સરખું કેમ નથી હોતું, તેનું કારણ પણ આ જ છે.
ચેક કરાવવા જેવાં લક્ષણો
આમાંનું કંઈ પણ બે અઠવાડિયાં કરતાં વધારે રહે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જોઈએ:
- બ્રેસ્ટમાં ગાંઠ, અથવા કોઈ ભાગ કડક લાગવો — દુખાવો થતો હોય કે ન થતો હોય
- બગલમાં કે કોલરબોનની ઉપર ગાંઠ કે સોજો
- એક બ્રેસ્ટના કદ કે આકારમાં ફેરફાર
- ચામડીમાં ખાડો પડવો, ચામડી અંદરની બાજુ ખેંચાવી, અથવા સંતરાની છાલ જેવી દેખાવી
- નિપલ અંદરની બાજુ ખેંચાઈ જવી, અથવા તેની આજુબાજુની ચામડી લાલ થવી, પોપડી બાઝવી કે ન રુઝાવી
- એક જ નિપલમાંથી પ્રવાહી નીકળવું, ખાસ કરીને દબાવ્યા વગર નીકળે અથવા તેમાં લોહી હોય તો
- બ્રેસ્ટમાં એક જ જગ્યાએ દુખાવો, જે મટતો નથી
બ્રેસ્ટમાં થતી મોટા ભાગની ગાંઠો કેન્સર હોતી નથી. એનો અર્થ એ નથી કે ગાંઠને એમ જ છોડી દેવી — ઊલટું, અઠવાડિયાં સુધી બીકમાં રહેવા કરતાં ખાતરી કરી લેવી સહેલી છે. મોટે ભાગે એક એપોઇન્ટમેન્ટ અને એક સ્કેનમાં જવાબ મળી જાય છે.
અમે કઈ રીતે ખાતરી કરીએ છીએ
- ડૉક્ટર જાતે તપાસે.
ડૉક્ટર બંને બ્રેસ્ટ અને બંને બગલ હાથથી તપાસે છે, અને પૂછે છે કે આ ફેરફાર ક્યારથી છે અને માસિકના ચક્ર પ્રમાણે બદલાય છે કે નહીં. તમારા માટે કયો સ્કેન કામનો છે તે પણ આ જ વિઝિટમાં નક્કી થાય છે.
- મેમોગ્રામ, સોનોગ્રાફી, અથવા બંને.
મેમોગ્રામ એટલે બ્રેસ્ટનો X-ray. દરેક ફોટા વખતે બ્રેસ્ટને બે પ્લેટ વચ્ચે થોડી સેકન્ડ માટે દબાવવામાં આવે છે — એ અકળામણ જેવું લાગે છે, દુખાવો ભાગ્યે જ થાય છે. સોનોગ્રાફીમાં X-ray નહીં, ધ્વનિતરંગો વપરાય છે અને દબાવવાનું આવતું નથી. નાની ઉંમરે બ્રેસ્ટની ટિશ્યુ વધારે ઘટ્ટ હોય છે અને તેમાં સોનોગ્રાફી વધારે બતાવે છે, એટલે ઘણી વાર પહેલાં સોનોગ્રાફી કરવામાં આવે છે, અથવા બંને કરવામાં આવે છે.
- કોર નીડલ બાયોપ્સી.
બ્લડ ટેસ્ટની સોય કરતાં થોડી જાડી સોય વડે ગાંઠમાંથી ટિશ્યુના એક-બે નાના ટુકડા લેવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે સોનોગ્રાફીની મદદથી. પહેલાં લોકલ એનેસ્થેસિયા આપવામાં આવે છે. ખાતરી કરવાનો આ એક જ રસ્તો છે, અને નીચે લખેલી તપાસો માટેની ટિશ્યુ પણ આમાંથી જ મળે છે. રિપોર્ટ માટે ત્રણથી પાંચ કામકાજના દિવસ.
- ટિશ્યુ પર થતી બીજી તપાસો.
એ જ સેમ્પલમાં હોર્મોન રિસેપ્ટર — ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન — છે કે નહીં, અને HER2 નામનું પ્રોટીન છે કે નહીં, તે તપાસવામાં આવે છે. રિપોર્ટની આ કોઈ નાની વિગત નથી: તમારી ટ્રીટમેન્ટમાં હોર્મોનની ગોળી આવશે કે નહીં અને HER2 સામેની દવાઓ આવશે કે નહીં, તે આના પરથી નક્કી થાય છે. રિપોર્ટમાં હા-ના કરતાં વધારે વાર લાગે છે તેનું કારણ પણ આ જ છે.
- બાયોપ્સી પોઝિટિવ આવે તો સ્કેન.
જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં CT, PET કે હાડકાંનો સ્કેન કરીને જોવામાં આવે છે કે ક્યાંય ફેલાયું છે કે નહીં. તેના પરથી સ્ટેજ નક્કી થાય છે, અને સ્ટેજ પરથી ટ્રીટમેન્ટ.
અહીં તેની ટ્રીટમેન્ટ કઈ રીતે થાય છે
- બ્રેસ્ટનું ઓપરેશન.
- કાં તો ગાંઠની આજુબાજુની થોડી સારી ટિશ્યુ સાથે માત્ર ગાંઠ કાઢીને બાકીની બ્રેસ્ટ રાખવામાં આવે છે — તેને બ્રેસ્ટ-કન્ઝર્વિંગ સર્જરી કહે છે — કાં તો આખી બ્રેસ્ટ કાઢવામાં આવે છે, જેને મેસ્ટેક્ટોમી કહે છે. આ બેમાંથી શું શક્ય છે તે ગાંઠ કેટલી મોટી છે, ક્યાં છે, બ્રેસ્ટની અંદર કેટલે સુધી ફેલાયેલી છે અને બ્રેસ્ટ પોતે કેટલી છે તેના પર આધાર રાખે છે. જ્યાં ખરેખર બંને શક્ય હોય, ત્યાં એ પસંદગી તમારા વતી નહીં, તમારી સાથે બેસીને થાય છે.
- બગલની લસિકા ગ્રંથિઓનું ઓપરેશન.
- દરેક કેસમાં બગલનું શું કરવું તે નક્કી થાય છે, કારણ કે ગ્રંથિઓમાં કેન્સર પહોંચ્યું છે કે નહીં તેના પરથી બાકીનું આખું પ્લાનિંગ બદલાય છે. ઓપરેશન પહેલાં ગ્રંથિઓ ચોખ્ખી લાગતી હોય ત્યાં, બ્રેસ્ટમાંથી પ્રવાહી સૌથી પહેલાં જે ગ્રંથિમાં જાય છે તે એક-બે ગ્રંથિ શોધીને તપાસ માટે કાઢી શકાય છે, જેથી આખી બગલ સાફ કરવી ન પડે. ગ્રંથિઓમાં કેન્સર પહોંચ્યું હોય ત્યાં વધારે ગ્રંથિઓ કાઢવી પડે છે. ઓપરેશન પછી હાથ અને ખભાની હલનચલન પર અસર ઓપરેશનના આ ભાગની થાય છે.
- રેડિયેશન થેરાપી.
- Varian Halcyon લિનિયર એક્સિલરેટર વડે આપવામાં આવે છે. બ્રેસ્ટ-કન્ઝર્વિંગ સર્જરી પછી એ સામાન્ય રીતે પ્લાનનો ભાગ હોય છે, અને રોજના ટૂંકા સેશનના કોર્સ તરીકે થોડાં અઠવાડિયાં ચાલે છે. મેસ્ટેક્ટોમી પછી પણ અમુક કેસમાં અપાય છે — એ ઓપરેશન અને પેથોલોજીના રિપોર્ટ પરથી નક્કી થાય છે.
- કીમોથેરાપી.
- દરેકને તેની જરૂર પડતી નથી. ક્યારેક ઓપરેશન પહેલાં ગાંઠ નાની કરવા માટે અપાય છે, ક્યારેક ઓપરેશન પછી. તમારા પ્લાનમાં એ આવશે કે નહીં તે ગાંઠનું કદ, તેનો ગ્રેડ, લસિકા ગ્રંથિઓમાં પહોંચી છે કે નહીં, અને હોર્મોન રિસેપ્ટર તથા HER2ના રિપોર્ટ પરથી નક્કી થાય છે — માત્ર કેન્સરનું નિદાન થયું છે એટલા પરથી નહીં.
- હોર્મોનની ટ્રીટમેન્ટ, અને HER2 સામેની દવાઓ.
- ગાંઠમાં હોર્મોન રિસેપ્ટર હોય તો રોજ એક ગોળી પ્લાનનો ભાગ હોય છે — સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછાં 5 વર્ષ, અને અમુક કેસમાં તેનાથી પણ લાંબું. કેન્સર જે હોર્મોન વાપરે છે તે તેને ન મળે, એ રીતે એ ગોળી કામ કરે છે. ગાંઠ HER2 ધરાવતી હોય તો HER2 સામેની દવાઓ, મોટે ભાગે કીમોથેરાપીની સાથે, નક્કી કરેલા સમય સુધી અપાય છે.
તમારા માટે કયું કોમ્બિનેશન રહેશે તે કોઈ એક ડૉક્ટર એકલા નહીં, ટ્યુમર બોર્ડ નક્કી કરે છે.
રોજિંદું જીવન કેવું રહે છે
સાચી અપેક્ષા રાખજો: બગલનું ઓપરેશન થયું હોય તો થોડા વખત સુધી ખભો જકડાયેલો અને દુખતો રહે છે, અને એ માટે જે કસરત બતાવવામાં આવે છે તે દેખાય છે તેના કરતાં ઘણી વધારે અગત્યની છે — જે દિવસથી કહે તે દિવસથી શરૂ કરવી, અને દુખાવો મટી ગયા પછી પણ ચાલુ રાખવી. એ બાજુના હાથમાં ક્યારેય સોજો દેખાય — ટ્રીટમેન્ટનાં વર્ષો પછી પણ — તો ડૉક્ટરને બતાવવું. કીમોથેરાપીનો થાક પહેલા દિવસે નથી આવતો, સાયકલ પ્રમાણે ધીમે ધીમે ભેગો થાય છે, અને કોર્સ પૂરો થયા પછીનાં અઠવાડિયાંમાં ઓછો થતો જાય છે. બ્રેસ્ટ કેન્સરમાં વપરાતી કીમોથેરાપીની દવાઓથી વાળ ઊતરવા સામાન્ય છે, અને કોર્સ પૂરો થયા પછી વાળ પાછા આવે છે — શરૂઆતમાં ક્યારેક જુદા પોતના લાગે. રેડિયેશન જ્યાં અપાય છે ત્યાંની ચામડી તડકે દાઝ્યા જેવી લાલ અને દુખતી થાય છે, અને એ પણ બેસી જાય છે. અને એક વાત જેની લોકો ધારણા નથી રાખતા: પ્લાનમાં હોર્મોનની ગોળી હોય, તો દેખાતી ટ્રીટમેન્ટ પતી ગયા પછી પણ એ વર્ષો સુધી ચાલુ રહે છે — સ્કેન અને સેશન બંધ થઈ ગયા પછી પણ રોજની એ એક ગોળી એ ટ્રીટમેન્ટ જ છે. મોટા ભાગના પેશન્ટ ઘરે જ રહે છે અને સેશન માટે આવે છે. સાજા થવા માટે ઓપરેશન ઉપરાંત ટેકાની પણ જરૂર પડે છે — ખાવામાં, બોલવામાં, હલનચલનમાં, અને રોજિંદી જિંદગીમાં પાછા ફરવામાં. તમારે શેની જરૂર પડશે અને એમાં કોણ મદદ કરી શકે, એ તમારા સર્જનને પૂછી લેજો.
દર અઠવાડિયે પુછાતા સવાલો
બાયોપ્સી કરાવવાથી કેન્સર ફેલાય?
શું મારી બ્રેસ્ટ કાઢી નાખવી પડશે?
બ્રેસ્ટ કેન્સર થાય એટલે કીમોથેરાપી લેવી જ પડે?
બ્રેસ્ટ કેન્સર વારસામાં આવે?
ટ્રીટમેન્ટ ચાલુ હોય ત્યારે નોકરી-ધંધો ચાલુ રાખી શકાય?
કોઈ રિપોર્ટ કે તકલીફ છે જેની ખાતરી નથી?
લઈને આવો. કંઈ ન હોય, તો અમે તમને કહી દઈશું કે કંઈ નથી.
મેડિકલ રિવ્યૂ કરનાર સર્જિકલ ઓન્કોલોજી ટીમ, સૌરાષ્ટ્ર કેન્સર કેર, MCh / DNB સર્જિકલ ઓન્કોલોજી · ઑગસ્ટ 2026